Mag je als werknemer weigeren om over te werken? (en andere overwerk-vragen beantwoord)

Onder overwerk verstaan we juridisch gezien de uren die een werknemer bóven de overeengekomen voltijdse arbeidsduur werkt. Het kan voor werknemers een fijne manier zijn om iets extra’s te verdienen, of wat vrije uren op te sparen om later op te nemen. Maar te veel overwerken kan ten koste gaan van je werk-privébalans en uiteindelijk je gezondheid. 

Mag je werkgever overwerk eisen?

Een werkgever kan niet zomaar onbegrensd aanspraak maken op jouw tijd. Overwerk mag volgens arbeidsrechtadvocaat Harold Willems van Lexence alleen verplicht worden als dit in de arbeidsovereenkomst, cao of een bedrijfsregeling staat. ‘En zelfs dan geldt dat een verzoek redelijk moet zijn.’ Alleen in uitzonderlijke situaties – denk aan een calamiteit of onverwachte piekdrukte – kan een werkgever meer druk uitoefenen. ‘Maar werknemers mogen weigeren als het verzoek buitensporig of onredelijk zwaar is.’

Wanneer mag je ‘nee’ zeggen?

Die weigering kan gebaseerd zijn op verschillende gronden. Zo mag je niet in strijd handelen met de Arbeidstijdenwet, die strikte grenzen stelt aan het aantal uren en de rusttijden. Medische redenen kunnen ook een rol spelen, bijvoorbeeld wanneer overwerk je gezondheid schaadt. Daarnaast zijn er privébelangen die zwaar mogen wegen, zoals zorgtaken. Je hoeft je niet te laten wegcijferen, aldus Willems. ‘De wet erkent dat werknemers ook een privéleven hebben.’ Voor jongeren onder de 18 en voor zwangere vrouwen gelden bovendien nog aanvullende beschermingsregels.

Wat zegt de Arbeidstijdenwet?

De Arbeidstijdenwet is dwingend recht; werkgever én werknemer moeten zich eraan houden. Deze wet bepaalt: 

• een werknemer mag maximaal twaalf uur per dienst en zestig uur per week werken…

• …met gemiddelden van 55 uur over vier weken en 48 uur over zestien weken

• werknemers krijgen minimaal elf uur rust per etmaal en 36 uur per week, met beperkte uitzonderingen

• wie langer dan 5,5 uur werkt, heeft recht op een pauze van minstens een half uur

• voor nachtarbeid gelden nog strengere regels, zoals een maximum van tien nachtdiensten in vier weken

Hoe zit het met de vergoeding?

In de praktijk wordt overwerk vaak gecompenseerd met een toeslag op het uurloon of met een regeling voor ‘tijd voor tijd’, waarbij extra gewerkte uren later in vrije tijd worden opgenomen. ‘Als er niets is afgesproken, betekent dat niet dat je met lege handen staat,’ benadrukt Willems. ‘Het Burgerlijk Wetboek bepaalt dat verrichte arbeid in beginsel betaald moet worden. Alleen wanneer expliciet in het contract staat dat het salaris inclusief overwerk is, geldt dat niet.’

Het is dan ook verstandig om overuren goed bij te houden, benadrukt Willems. ‘Registratie is cruciaal. Het geeft je de mogelijkheid om later een loonvordering in te dienen als je werkgever niet uit zichzelf compenseert.’

Kunnen ook parttimers overwerken?

Tot voor kort was er enkel sprake van overwerk indien meer dan de fulltime omvang werd gewerkt. Parttimers werkten dus bijna nooit over; hun extra uren worden betiteld als ‘meerwerk’ en daarvoor gold een lagere beloning dan voor overwerk. Dit onderscheid is volgens Willems inmiddels achterhaald. ‘Het Europese Hof heeft in 2024 geoordeeld dat deeltijdwerkers hiermee onterecht worden benadeeld. Dat betekent dat meerwerk recht moet geven op dezelfde beloning als overwerk.’

De valkuilen van structureel overwerken

Wie structureel overwerkt, moet oppassen dat dit niet in stilte wordt genormaliseerd. ‘In feite is er dan sprake van een grotere arbeidsomvang dan oorspronkelijk is afgesproken,’ legt Willems uit. ‘Als werknemer kun je daar aanspraak op maken, zodat je ook tijdens ziekte en vakanties conform je normale aantal uren wordt doorbetaald. Doe je dat niet, dan loop je het risico dat je juist in die periodes minder krijgt uitgekeerd.’

Daarnaast is het belangrijk om te weten wat er in je cao staat over toeslagen en beloningen. ‘Veel mensen laten dat liggen, en dat is zonde,’ aldus Willems. Minstens zo belangrijk is dat je gezondheid niet onder druk komt te staan. ‘De wet en de cao geven duidelijke kaders, maar uiteindelijk moet je ook zelf alert blijven. Overwerk is nooit bedoeld om structureel roofbouw op je eigen lichaam te plegen.’