Verplicht vrij in de rustige periode? Wanneer dit (niet) mag

Heel begrijpelijk dat een bedrijf in trage tijden liever de deuren sluit en jou even naar huis stuurt. Alleen had jij al heel andere vakantieplannen. Of misschien was je gewoon nog niet toe aan een break. Gelukkig kan je baas je niet zomaar verplichten om vrij te nemen, zegt arbeidsrechtadvocaat Harold Willems van Lexence. ‘De hoofdregel is dat een werknemer zelf bepaalt wanneer hij of zij vakantie opneemt. Een werkgever kan werknemers dus niet zomaar verplichten vakantie-uren in te zetten in rustige periodes.’ Wel zijn er uitzonderingen, en die licht hij hieronder toe. 

Bouwvak en kerst

In een arbeidsovereenkomst of cao kan zijn vastgelegd dat de werkgever bepaalde vrije dagen mag aanwijzen. Denk aan verplichte sluiting in de bouwvak of rond de kerst. ‘Als een werkgever zichzelf die mogelijkheid wil voorbehouden, moet dat dus contractueel of via de cao geregeld zijn. Anders ligt de beslissing in principe bij de werknemer.’ Staat er in je contract of cao dat verplichte vakantiedagen kunnen worden opgelegd, dan moet de werkgever dit wel tijdig laten weten. ‘Er is geen wettelijke termijn, maar verstandig is het om die dagen al aan het begin van het jaar vast te leggen. Zo heeft iedereen genoeg tijd om voorbereidingen te treffen.’

Hoewel de werknemer bepaalt wanneer de koffers gepakt worden, kan een werkgever vakantie weigeren of juist opleggen in het geval van gewichtige bedrijfsbelangen. ‘Soms kan je baas om die reden zelfs een al goedgekeurde vakantie intrekken, legt Willems uit. ‘Met gewichtige bedrijfsbelangen bedoelt de wet ernstige verstoring van de bedrijfsvoering. Bijvoorbeeld een plotselinge spoedorder of als de vervanger van de werknemer onverwacht uitvalt.’

Daar staat tegenover dat de werkgever eventuele schade of kosten die de werknemer hierdoor maakt, moet vergoeden. Denk aan omboekingskosten voor een reis. ‘Het is dus echt een noodmaatregel, geen speelruimte voor een werkgever om lichtzinnig mee om te gaan. Een werknemer moet erop kunnen rekenen dat eenmaal afgesproken vakanties doorgaan.’

Lees hier wanneer je werkgever mag weigeren: Kan je werkgever je vakantieaanvraag weigeren?

Verval en verjaring van vakantiedagen

Vakantie-uren zijn er in twee soorten: wettelijk en bovenwettelijk. De wettelijke dagen zijn minimaal vier keer het aantal werkdagen per week (20 dagen bij een fulltimebaan). Alles daarboven zijn bovenwettelijke dagen, legt Willems uit. ‘Wettelijke vakantiedagen vervallen zes maanden na het kalenderjaar waarin ze zijn opgebouwd. Dus je dagen van 2024 vervallen op 1 juli 2025, tenzij je door omstandigheden – bijvoorbeeld ziekte – redelijkerwijs geen vakantie kon opnemen.’

Bovenwettelijke dagen blijven vijf jaar geldig. Daarbij geldt wel: de werkgever moet de werknemer tijdig, duidelijk en concreet informeren over hoeveel dagen er nog openstaan en wanneer ze vervallen. Doet de werkgever dat niet, dan vervallen de dagen niet. ‘Dat informatieplicht-onderdeel wordt nog wel eens vergeten door werkgevers. Maar juridisch kan dat grote gevolgen hebben: werknemers kunnen hun dagen dan veel langer opeisen.’

Conflicten komen weinig voor

Volgens Willems is de praktijk vaak soepeler dan werknemers vrezen. ‘Ik maak weinig echte conflicten over vakantieopnames mee. Als werkgever en werknemer in redelijkheid met elkaar in gesprek blijven, komen ze er meestal samen uit.’ Toch adviseert hij om je rechten en plichten te kennen, zodat je niet voor verrassingen komt te staan. ‘Het helpt al veel als je vooraf goed weet welke regels in jouw arbeidsovereenkomst of cao gelden. Dan sta je sterker in het gesprek.’

Let hier op bij je vakantiedagen

• Check je arbeidsovereenkomst en cao: staat daarin dat de werkgever verplichte vakantiedagen mag aanwijzen?

• Dien je aanvraag tijdig in en let op de tweewekenregel: zonder reactie is je vakantie automatisch goedgekeurd.

• Houd de vervaltermijn van wettelijke vakantiedagen (zes maanden) in de gaten.

• Wees alert of je werkgever je tijdig informeert over openstaande dagen. Zo niet, dan blijven ze geldig.

• Blijf in gesprek: vaak kom je er samen uit zonder juridische strijd.

Ook goed om te weten: neem je als werknemer vakantie op, hou dan de reactietermijn goed in de gaten. Reageert je werkgever níet binnen twee weken op een ingediende vakantieaanvraag? Dan geldt die aanvraag automatisch als goedgekeurd. Willems: ‘Dat is een belangrijk punt dat werknemers vaak vergeten. Die tweewekenregel werkt in het voordeel van de werknemer.’