Ontslag of reorganisatie? Dit zijn je rechten (en mogelijkheden)

Waar werknemers in veel Europese landen zonder voorafgaande toestemming op straat kunnen belanden, geldt in Nederland een preventieve ontslagtoets. Je werkgever moet voor een beëindiging van de arbeidsovereenkomst toestemming vragen aan het UWV of een ontbindingsverzoek indienen bij de kantonrechter. 

Het systeem is bedoeld om werknemers te beschermen tegen willekeur, zegt Harold Willems, arbeidsrechtadvocaat bij Lexence. ‘De werkgever moet aantonen dat er voldoende grond is voor ontslag én dat hij zich heeft ingespannen om herplaatsing binnen de organisatie te onderzoeken.’

Relevant verschil 

Willems adviseert werkgevers en werknemers over ontslag, reorganisaties en arbeidsconflicten, met bijzondere aandacht voor strategie en proceskansen in complexe dossiers. Hij legt uit dat bij bedrijfseconomische redenen of langdurige arbeidsongeschiktheid (langer dan twee jaar), de ontslagroute via het UWV loopt. 

Lees ook: Onbetaald verlof of remote werken in het buitenland: heb je daar recht op of mag je baas dit weigeren?

Gaat het om meer persoonsgebonden redenen – zoals disfunctioneren, een verstoorde arbeidsrelatie of verwijtbaar gedrag – dan moet de kantonrechter oordelen. ‘Dat verschil is relevant. De UWV-procedure is in de regel schriftelijk, maar bij de kantonrechter vindt meestal een zitting plaats. En alleen de rechter kan een extra billijke vergoeding toekennen als de werkgever ernstig verwijtbaar heeft gehandeld.’

Lees ook: 'Goed' beoordeeld, half jaar later naar verbetertraject en uiteindelijk ontslag: rechter spreekt zich uit over reden voor ontslag

Tekst gaat verder onder de vacatures.

Onvoorspelbare rechtszaken

De gedachte dat je in Nederland niet zomaar ontslagen kunt worden, klopt dus grotendeels. Maar dat wil niet zeggen dat je als werknemer altijd veilig zit. ‘De toets biedt bescherming tegen willekeur, maar het blijft mensenwerk,’ legt Willems uit. ‘Wat de ene rechter een geldige ontslaggrond vindt, kan een andere rechter de ontslaggrond onvoldoende onderbouwd vinden. Die subjectiviteit maakt de uitkomst soms lastig te voorspellen, zelfs met een zorgvuldig dossier.’

Lees ook: Ontslagen na 'diefstal' 17 koekjes en 36 linialen, terecht?

Volgens Willems zijn veelvoorkomende ontslaggronden: disfunctioneren, verwijtbaar handelen en een verstoorde arbeidsverhouding. In al die gevallen geldt dat het dossier op orde moet zijn. ‘Bij disfunctioneren moet bijvoorbeeld blijken dat de werknemer meerdere keren is aangesproken, en dat er een verbetertraject is aangeboden. Zonder dat soort stappen gaat de rechter zelden over tot ontbinding.’ Ook bij verwijtbaar gedrag ligt de lat hoog. Willems: ‘Vaak is een voorwaarde dat een werknemer gewaarschuwd moet zijn en ook moet begrijpen wat de consequenties van bepaald gedrag zijn. Alleen dan gaat de kantonrechter over tot ontbinding van de arbeidsovereenkomst.’

Onder druk om vaststellingsovereenkomst te tekenen

Niet elk ontslag eindigt met een rechtsgang. In de praktijk worden veel arbeidsovereenkomsten beëindigd via een vaststellingsovereenkomst: ontslag met wederzijds goedvinden. Vaak is er dan al druk op de ketel. ‘Maar onder druk tekenen is nooit verstandig,’ waarschuwt Willems. ‘In sommige gevallen is er zelfs sprake van misbruik van omstandigheden. Dan is de overeenkomst vernietigbaar.’

Wie toch akkoord gaat, heeft veertien dagen bedenktijd. Die kan zonder opgaaf van reden worden ingeroepen. Willems raadt iedereen aan om vooraf juridisch advies in te winnen. ‘Een advocaat controleert of de juiste opzegtermijn is toegepast – belangrijk voor je recht op WW – en of de afspraken netjes en juist in de overeenkomst zijn opgenomen.’

Stevige bescherming

De Nederlandse preventieve toets is in internationaal perspectief opvallend. In andere landen kan een werknemer die onterecht is ontslagen vaak hooguit een schadevergoeding claimen – terugkeren op de werkvloer is zelden een optie. ‘In Nederland blijft de arbeidsovereenkomst in stand als het ontslag wordt afgewezen,’ zegt Willems. ‘Dat is een stevige bescherming voor de werknemer.’

Toch is er ook kritiek. Werkgevers ervaren het systeem vaak als te streng en inflexibel. ‘De lat ligt hoog, en dat maakt het lastig om afscheid te nemen van een werknemer – ook als er goede redenen zijn,’ aldus Willems. In 2020 werd daarom de zogenoemde combinatiegrond ingevoerd: een ontslaggrond die meerdere (op zich onvoldoende) redenen kan bundelen tot één gerechtvaardigde beëindiging. ‘Maar ook dat heeft nog niet voor de gewenste verlichting van de ontslagtoets gezorgd.’

Weet wat je tekent

De belangrijkste les voor werknemers? Ken je rechten en laat je niet overvallen. Een dreigend ontslag is ingrijpend, maar het is geen machtsstrijd die je alleen hoeft te voeren. Raadpleeg op tijd een juridisch expert, zeker als er een vaststellingsovereenkomst op tafel ligt. Realiseer je dat de wet je beschermt – mits je je positie goed kent. Willems: ‘Een advocaat zorgt ervoor zorgen dat je weet waarvoor je tekent. Dus dat je ervan op de hoogte bent dat en wanneer jouw arbeidsovereenkomst eindigt, en welke bedragen je nog krijgt uitbetaald.’

Lees ook: Concurrentiebeding in je contract? Dit zijn de gevolgen (en zo kom je er misschien onderuit)