Help, ik moet structureel overwerken!

Het werknemerschap is een kwestie van geven en nemen. Maar welke hoeveelheid overwerk is redelijk?

Ben je verplicht aan elk voorstel van je werkgever te voldoen? Waar liggen de grenzen? Moet je er extra voor betaald krijgen? Welke stappen kun je eventueel zetten als de situatie uit de hand loopt?

Twee arbeidsjuristen geven advies.

Gebeurt het door de crisis vaker dat werknemers structureel moeten overwerken?

'Dat gebeurt vooral in productiebedrijven', zegt arbeidsjurist Ruben Moonen van Pellicaan Advocaten. 'Wanneer er bijvoorbeeld bij een reorganisatie personeel is afgevloeid, krijgen de resterende werknemers vaak extra werk te verstouwen. Maar structureel overwerk komt momenteel ook veel voor in het bankwezen. Daar wordt flink gesneden in de managementlagen. Die druk verplaatst zich vaak naar onderen, de werkvloer op.'

'Veel bedrijven hebben in deze tijd minder werk', zegt arbeidsrechtadvocaat Liesbeth van Duyneveldt-Franken. 'Overwerk is dan niet aan de orde. Maar wanneer de hoeveelheid werk hetzelfde blijft, maar de marges onder druk staan, moet er worden bespaard. Omdat de salarissen vaak de grootste kostenpost zijn, zien werkgevers meestal als enige oplossing om dezelfde hoeveelheid werk te laten verrichten door minder mensen. Dan is automatisch vaker overwerk nodig.'

Wat zegt de wet hierover?

Moonen: 'In branches waarin overwerk veel voorkomt, bevat de cao er afspraken over. Er is dan geregeld wanneer er mag worden overgewerkt, hoe lang en welke vergoeding er tegenover staat. Als die cao er niet is, kunnen er afspraken zijn gemaakt in de arbeidsovereenkomst. Daarbovenop geldt voor iedereen de Arbeidstijdenwet. Die bepaalt de absolute grenzen aan de arbeidstijd: twaalf uur per dienst, zestig uur per week, gemiddeld 55 uur per vier weken, of gemiddeld 48 uur per week in elke periode van zestien weken. Bottom line is dat extra werken best mag, maar niet structureel en niet te lang.'

Moet overwerk altijd betaald worden?

'Nee', zegt Van Duyneveldt-Franken. 'Of dit gebeurt, hangt af van wat daarover in de arbeidsovereenkomst of cao is bepaald. Maar het hangt ook af van de bedrijfscultuur. Hoge managers worden meestal geacht om over te werken zonder dat daar extra beloning tegenover staat. In dat soort functies gaat men er doorgaans van uit dat het hogere salaris hiervoor compenseert.'

En als overwerk structureel is?

Van Duyneveldt-Franken: 'Dan mag je eerder verwachten dat er een extra beloning tegenover komt te staan, in geld of vrije tijd. Maar naarmate je een hogere en beter betaalde functie hebt met meer verantwoordelijkheden, zal overwerk er opnieuw ook vaker bij horen. Zowel werkgever als werknemer zullen zich hierbij wel flexibel moeten opstellen. Heb je bijvoorbeeld een avond tot laat doorgewerkt, dan past daar als dat uitkomt ook een ochtend uitslapen bij.'

Mag je overwerk weigeren?

Van Duyneveldt-Franken: 'Een rechter zal de situatie beoordelen op grond van de wederzijdse belangen die spelen. Is het inderdaad nodig om over te werken of kan het werk toch nog worden uitgesteld? Hoe lang van tevoren heeft de werkgever het verzoek gedaan? Wordt de werknemer extra betaald? En mag van de werknemer worden verwacht dat deze overwerkt? Bij deze laatste vraag spelen de privéomstandigheden van de werknemer ook een rol. Als je bijvoorbeeld zwanger bent of net bevallen, dan is dat een reden om overwerk te mogen weigeren.'

Hoe kun je je werkgever er subtiel van overtuigen rekening te houden met je wensen?

Van Duyneveldt-Franken: 'Als je stelselmatig overwerkt en dat niet wilt, dan wordt het tijd voor een goed gesprek met je leidinggevende of HR-manager. Maak inzichtelijk welke taken er op je bord liggen en hoeveel tijd je daar wekelijks mee kwijt bent. Om je goed te kunnen helpen, zal je werkgever immers zelf ook behoefte hebben aan een goed inzicht in de situatie. Kom als het even kan met een constructief voorstel. Misschien volstaat het om tijdelijk een uitzendkracht in te huren. Kijk ook eerlijk naar jezelf. Mocht planning niet je sterkste kant zijn, dan kun je bijvoorbeeld vragen of je een cursus time management kunt volgen.'

Moonen: 'Je moet aan de juiste mensen duidelijk maken dat er moet worden bijgestuurd. Laat je werkgever weten dat de werklast niet duurzaam uitgevoerd kan worden door het zittend personeel, tenminste niet zonder dat werknemers op termijn ziek worden of ontslag nemen. Vraag je werkgever om de taken, structuur of bezetting zo aan te passen dat de werkdruk weer duurzaam acceptabel wordt.'

En hoe kun je dat minder subtiel doen?

Moonen: 'Minder subtiel is om een beroep te doen op de cao of Arbeidstijdenwet en daar schriftelijk melding van te maken bij de werkgever. Helpt dat niet, dan kan de ondernemingsraad of vakbond in actie komen. Als dat geen succes heeft, is het tijd om een juridisch adviseur in te huren.'