Werkgevers nemen niet graag mensen met psychische problemen aan

Daar zat ze, met een pen in haar hand en voor haar een contract voor een baan als juridisch ondersteuner, een functie op mbo-niveau. Haar achtergrond: een universitaire rechtenstudie, werkervaring bij een advocatenkantoor en een brandende passie voor strafrecht.

Maar ook: een bipolaire stoornis. Een blijvende psychische kwetsbaarheid die het lastig maakt een baan te vinden op niveau. Want ondanks dat Nadya van der Sluis (34) al jaren stabiel is, kan het zijn dat ze ooit weer een terugval krijgt. Anderhalf jaar zat ze in de ziektewet en durfde ze niet te solliciteren. ‘Ik was bang dat geen leidinggevende me aan durfde te nemen op zo’n 'hoge' functie.’

Om toch bezig te zijn, deed ze vrijwilligerswerk bij VluchtelingenWerk. Maar eigenlijk wilde ze gewoon betaald werk doen, financieel onafhankelijk zijn, haar intelligentie gebruiken. Maar wel iets dat bij haar paste, want ze wist ook dat haar ambitie in combinatie met haar creativiteit een trigger kan zijn voor een terugval. Dus ging ze op zoek naar een baan waarin ze haar ambities kon nastreven, zonder dat haar gezondheid in de knel kwam.

Aan collega’s vertellen

Uiteindelijk lukte het Nadya via stichting Studeren en Werken Op Maat een betaalde baan te vinden, maar wel op mbo-niveau. Dat deed ze een jaar, daarna kon ze doorstromen naar een baan als jurist bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Deze functie geeft haar voldoening, rust en financiële stabiliteit. ‘Mijn manager wist van mijn bipolaire stoornis voor ik begon, met hem besprak ik wat nodig was om goed te functioneren. Zoals geen flexplek en af en toe thuiswerken met zo min mogelijk prikkels.’

Hij liet de keuze bij haar om het wel of niet tegen collega’s te vertellen. ‘Ik wilde er graag open over zijn. Nadat ik het verteld had, kreeg ik meer begrip. Een paar collega’s zijn nu hele goede vrienden.’

Bedenkingen leidinggevenden

De ervaring van Nadya staat niet op zichzelf. Uit onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt dat een aanzienlijk deel van de mensen die een baan hebben, deze verliest wanneer psychische problemen de kop opsteken, en dat werknemers vervolgens werkloos blijven of op een lager niveau aan de slag gaan.

Waarom deze werknemers onder hun niveau gaan werken, is niet onderzocht. Maar promovenda Kim Janssens van de Universiteit van Tilburg heeft wel een idee. Ze deed onlangs onderzoek naar hoe leidinggevenden denken over werknemers met psychische problemen.

Hieruit blijkt dat twee derde van hen bedenkingen heeft bij het aannemen van werknemers met psychische problemen. Daarnaast zou één op de drie leidinggevenden een werknemer die ooit psychische problemen heeft gehad niet snel aannemen, ook als die problemen niet meer spelen.

Tekst gaat verder onder de banner

Gebrek aan kennis

‘De gedachtegang van de leidinggevenden is niet gebaseerd op ervaringen uit de praktijk’, vertelt Janssens. Want toen daarnaar werd gevraagd, gaf maar 7 procent aan een negatieve ervaring te hebben met werknemers die psychisch kwetsbaar zijn. ‘Het overgrote deel gaf aan een positieve ervaring te hebben met werknemers met een psychische achtergrond.’

Wat is dan het probleem? ‘Stigma en een gebrek aan kennis en ervaring met psychologische ziektes’, denkt Janssens. ‘Bijna 40 procent van de ondervraagde leidinggevenden zegt dat ze niet goed weten hoe ze een werknemer met psychologische problemen moeten helpen.’

Financieel risico

Uit eerder onderzoek van de Tilburgse Universiteit bleek dat werkgevers best openstonden voor het aannemen van mensen met psychische problemen. Maar hr-professionals waren daar minder happig op. Die namen liever iemand aan zonder klachten om zo het bedrijf te beschermen tegen een financieel risico, zoals de hoge kosten bij langdurig ziekteverzuim.

Om hoogopgeleide werknemers met een psychische achtergrond goed te laten functioneren, is het volgens Janssens belangrijk dat er in de organisatie de juiste kennis en ervaring is. ‘Managers kunnen leren hoe ze beter met hun kwetsbare werknemers om moeten gaan. Hierbij is een goed gesprek belangrijk: wat heeft iemand nodig om het werk goed te doen? Iets minder deadlines, een prikkelarme omgeving, meer thuiswerken?’

Als een manager meer rekening houdt met de behoefte van een werknemer, kan diegene volgens haar vaak gewoon op niveau blijven functioneren. ‘Ingaan op de behoefte van je werknemers is niet alleen belangrijk bij diegene die psychologische klachten hebben, maar ook bij mensen in rouw of werknemers die bijvoorbeeld gevoelig zijn voor een burn-out. Het blijven luisteren naar je personeel is cruciaal.’

Angst voor ziekte-uitval

Vaak speelt onwetendheid over de ziekte ook een rol. Dat weet Anita Hubner (47). In 1995 kreeg ze haar eerste psychose, ze was student psychologie. Ook zij kreeg de diagnose bipolaire stoornis. Afstuderen en betaald werk kon ze volgens haar behandelaars wel vergeten. Toch studeerde ze af en werd ze psycholoog.

Na een aantal jaar verloor ze haar baan. Haar ontslag leidde tot een terugval en uiteindelijk een psychiatrische opname. Nadat ze zichzelf weer op de rit had, wilde ze dolgraag weer een betaalde baan als psycholoog. ‘Mijn behandelaren vonden reintegreren bij een dagactiviteitencentrum voor psychiatrische patiënten een beter idee.’

Maar koffie drinken en appeltaarten bakken zag Anita niet zitten. Het lukte haar werk te vinden op een onderzoeksafdeling van een universiteit. ‘Het was een mbo-functie en onbetaald. Maar ik greep elke kans aan. In het begin wist alleen mijn leidinggevende wat ik had, pas later vertelde ik collega's over mijn ziekte en opnames. Ze reageerden positief en ondersteunend.’

Na 1,5 jaar kwam er een plek vrij voor het werk dat ze al die tijd deed. ‘Ik dacht: hehe, ik heb mezelf 1,5 jaar bewezen. Ik was al die tijd niet ziek geweest en leverde hetzelfde werk als collega’s. Nu kon ik eindelijk betaald werk doen en was ik niet meer afhankelijk van een ziekte-uitkering van het UWV.’ Haar collega's zagen het ook zitten.

Minder soepel dan verwacht

Anita ging vol goede moed naar haar leidinggevende. Maar dat gesprek ging minder soepel dan verwacht. ‘‘Je hebt een bipolaire stoornis, dat is een risico op ziekte-uitval,’ zei mijn leidinggevende. Ze had al meerdere medewerkers thuis zitten met een burn-out. Ik kon gratis blijven werken, maar niet in vaste dienst. Het was een klap in mijn gezicht.’

Helemaal toen bleek dat haar leidinggevende niet wist wat een bipolaire stoornis precies inhield. ‘Achteraf heeft deze afwijzing me een betere baan opgeleverd. Ik zag een vacature op niveau bij een zorginstelling en besloot vanaf het begin open te zijn. Dat werd gewaardeerd en zelfs als pré beschouwd in mijn werk.’

Inmiddels heeft Anita ruime ervaring als psycholoog, wetenschappelijk onderzoeker en beleidsmedewerker. ‘Ik was bang dat mijn openheid over mijn psychoses het einde van mijn loopbaan als psycholoog betekende, maar het heeft me juist veel meer gebracht. Ik ben voor mezelf begonnen, ben nu een veelgevraagd spreker en denk op beleidsniveau mee over hoe  psychologische kwetsbaarheid binnen bedrijven beter bespreekbaar kan worden gemaakt.’

Zowel Nadya als Anita heeft moeten vechten tegen het stigma van psychologische kwetsbaarheid. Ze schreven er allebei een boek over. Het boek van Nadya Van kracht naar kwetsbaarheid is net uit. Anita schreef het zelfhulpboek Vertel ik het wel, vertel ik het niet? Omgaan met een stigma over psychische aandoeningen. Dat verschijnt in maart.