Burn-out voorkomen? Wees je vissenbrein de baas!

Het vissenbrein is weer even hip. Psychiater Witte Hoogendijk heeft afgelopen week aan veel journalisten mogen uitleggen dat het deel van ons brein dat we delen met reptielen verantwoordelijk is voor veel stress. Samen met Volkskrant-journaliste Wilma de Rek schreef Hoogendijk het boek Van big bang tot burn-out. Daarin beweren ze dat ons stresssysteem, dat is ontstaan in een periode dat er nog alleen waterdieren waren, niet is toegerust op de wereld waarin wij leven. Als je dat nou maar snapt, zou je minder stress ervaren.

Het is de grootste kul die ik de laatste tijd over stress heb gehoord.

Het idee dat ons brein uit drie delen bestaat, stamt uit de jaren 50 van de vorige eeuw. Het oudste deel van ons brein, dat zo'n 500 miljoen jaar geleden is ontstaan, regelt de 'automatische reacties' zoals ademhaling, eten, drinken, vechten, vluchten en voortplanting. Dit wordt het reptielen- of vissenbrein genoemd.

Wat later in de evolutie - zo'n 200 miljoen jaar geleden - ontstond het zogenoemde zoogdierenbrein, het limbische systeem, dat onze emotie regelt en de zorg voor anderen. En zo'n honderdduizend jaar geleden - evolutionair gezien dus vrij recent - ontwikkelt zich het rationele brein, de neocortex, dat taal en geheugen mogelijk maakt

De psycholoog Piet Vroon heeft zo'n veertig jaar geleden al het idee van de drie lagen van ons brein met zijn populaire publicaties onder de aandacht gebracht van een groot publiek. In zijn boek Tranen van de krokodil oppert hij dat de drie lagen niet altijd goed op elkaar zijn afgestemd. De woorden die wij gebruiken om onszelf te begrijpen, sluiten vaak niet aan bij wat er werkelijk in ons omgaat. Iemand kan bijvoorbeeld omstandig uitleggen waarom je niet jaloers moet zijn, en ondertussen zelf verteerd worden door gevoelens van jaloezie. Met taal krijgen we niet altijd vat op wat er in onszelf gebeurt.

Hoogendijk borduurt hierop voort, en komt dan met de simplistische redenering dat de stress die wij ervaren een reactie is van een oud deel van ons brein - het vissenbrein - dat niets begrijpt van de complexe wereld waarin wij leven. Als je dat nou maar inziet, ervaar je minder stress.

Tegenspraak

Zo'n redenering spreekt zichzelf niet alleen tegen (waarom zou die verstandige neocortex nu wel het reptielenbrein kunnen beïnvloeden?), maar trekt zich ook niets aan van de kennis die de afgelopen vijftig jaar is opgedaan over de werking van het stresssysteem. Daar heb je niet zo veel aan bij de aanpak van burn-out. Je schrijft dan alleen maar iets voor waarvan je bij voorbaat weet dat het niet zal werken: relativeer je problemen.

De afgelopen jaren zijn er verschillende lichaamsgerichte behandelvormen ontwikkeld die juist wel rekening houden met neurologische processen. De behandeling met EMDR is daar een van. Deze methode focust op het vissenbrein en het emotionele brein en zet het alarm uit. Maar de kennis over de beheersing van ons (primitieve) stresssysteem gaat natuurlijk veel verder terug. Denk aan allerlei effectief gebleken ademhalingstechnieken, zoals die al eeuwen worden uitgedragen in Oosterse benaderingen als yoga.

Voor een effectieve aanpak van stress is het goed om rekening te houden met de gelaagdheid van het brein. Maar in plaats van te bakkeleien over de onaangepastheid van het vissenbrein, is het verstandiger om de kennis die we inmiddels hebben over de werking van dat deel van het brein te gebruiken, en niet - heel primitief - alleen maar te geloven in de positieve werking van het rationele brein en te propageren dat we onze problemen moeten relativeren en dat ons stresssysteem niet is aangepast aan deze tijd.

Dat laatste lijkt meer op een wetenschappelijke variant van het slachtofferdenken: arme wij die het in deze snelle wereld moeten doen met het stresssysteem van een vis. Dat we als homo sapiens sinds kort kunnen nadenken over hoe we in elkaar zitten, heeft er onder andere toe geleid dat we inzien dat we af en toe iets meer moeten doen dan kletsen. Gewoon fysiek aan het werk en leren ontspannen.