Word je dommer als je veel AI gebruikt? Dit zegt onderzoek erover

Onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology kwamen onlangs met opvallende onderzoeksresultaten. Zij lieten 54 proefpersonen verspreid over vier maanden meerdere essays schrijven. Eén groep gebruikte daarbij ChatGPT, één groep werkte met Google en één groep deed het zonder hulpmiddelen. Ondertussen werd de hersenactiviteit gemeten. Het meest opmerkelijke resultaat? Bij de ChatGPT-gebruikers werd de minste hersenactiviteit gezien. Ook kon deze groep zich de informatie uit hun essays na afloop minder goed herinneren. 

Is dat dan reden genoeg om ChatGPT weg te klikken en voortaan weer zelf te puzzelen met informatie? Niet per se, zegt GZ-psycholoog Debbie Been, die ook het boek Slimmer dan je smartphone schreef. Volgens haar is het vooral belangrijk hoe we AI gebruiken.

Je brein kiest graag de makkelijke weg

Het probleem zit volgens Been niet zozeer in AI zelf, maar in onze neiging om denkwerk uit handen te geven. Ons brein houdt namelijk van gemak, terwijl cognitieve vaardigheden juist ontstaan door er zelf mee te blijven oefenen. 

‘Vergelijk het met de weg vinden’, vertelt Been. ‘Jaren geleden moest je daarvoor kaarten lezen, wat inspanning kostte. Nu gebruiken we Google Maps en hoeven we de weg niet meer zelf te leren kennen. Het is niet zo dat we door Google Maps niet meer kunnen kaartlezen; we oefenen die vaardigheid alleen minder.’

AI kan een vergelijkbaar effect hebben. Laat je ChatGPT bijvoorbeeld een ingewikkeld vraagstuk oplossen en neem je het antwoord klakkeloos over? Dan hoef je zelf nauwelijks meer te puzzelen met informatie. En laat juist die cognitieve inspanning nu belangrijk zijn om vaardigheden te blijven trainen.

Drie manieren van denken

Om te begrijpen hoe dat zit, wijst Been op de drie verschillende manieren van nadenken:

1. Bij reactief nadenken reageer je passief op informatie die je voorgeschoteld krijgt, bijvoorbeeld via social media of een chatbot in plaats van zelf een oplossing te bedenken.

2. Diep nadenken betekent dat je langere tijd op een vraagstuk kauwt en het ongemak doorstaat van iets (nog) niet weten.

3. Lummelen houdt in dat je de cognitieve inspanning juist even loslaat, waardoor (bijvoorbeeld al wandelend) een nieuw idee kan ontstaan.

Bij de manier waarop veel mensen AI gebruiken, doen we volgens Been vooral een beroep op het reactief nadenken. ‘Dat kan problematisch zijn. We zijn soms haast niet meer gewend om moeite te doen en het ongemak van iets niet weten te doorstaan.’

Minder creativiteit en zelfvertrouwen

De gevolgen als we vooral nog reactief nadenken? Het komt sowieso niet ten goede van onze creativiteit, vertelt Been. ‘AI-tools zijn getraind op enorme hoeveelheden bestaande informatie. Daardoor kunnen ze prima helpen om een eerste aanzet te geven. Maar we weten uit onderzoek ook dat veel werken met AI kan leiden tot verschraling. Als we volledig op AI vertrouwen, ontstaan er minder verschillende ideeën.’

Dat betekent niet dat brainstormen met ChatGPT verkeerd is. Het verschil zit opnieuw in wat je daarna zelf doet. Gebruik je een AI-antwoord als startpunt om verder te denken, tegenargumenten te zoeken en eigen ideeën te ontwikkelen? Dan blijft je brein aan het werk. Laat je de tool het hele denkproces overnemen, dan oefen je die vaardigheden minder.

En kritisch zijn op hoe je AI gebruikt, is volgens Been om nog een reden belangrijk. ‘Als je eraan gewend raakt om veel op AI-tools te leunen en niet meer zelf na te denken, dan kan dat je onzeker maken over je eigen vermogen om problemen op te lossen. Wie vraagstukken vaak uitbesteedt, verliest misschien het vertrouwen in het eigen oplossend vermogen. Dan heb je voor je gevoel AI steeds vaker nodig.’

Hoe laat je AI vóór je werken?

Moeten we ChatGPT dan voortaan alleen nog inzetten om boodschappenlijstjes te maken? Nee hoor. Been ziet genoeg toepassingen waarbij AI juist handig kan zijn. ‘Taken als een spellingcheck of een samenvatting maken kun je prima aan AI overlaten zonder dat je cognitieve vaardigheden erop achteruitgaan.’ Ze benadrukt alleen dat het belangrijk is om het diepe denkwerk niet volledig uit te besteden. Dat zit ‘m volgens Been deels in de prompts die je meegeeft. ‘Vraag ChatGPT bijvoorbeeld om kritische noten bij een antwoord of om links te delen naar artikelen die je zelf nog doorneemt.’

Daarmee is het antwoord op de vraag ‘Maakt AI ons dommer?’ minder spectaculair dan sommige onderzoeksresultaten doen vermoeden. ‘Het enige wat we weten is dat er bij veelvuldig AI-gebruik minder samenwerking tussen hersengebieden lijkt te zijn. Ook beïnvloedt AI-gebruik mogelijk bepaalde vaardigheden. Maar het onderzoek naar de neurologische gevolgen van AI staat nog in de kinderschoenen.’ 

Voorlopig lijkt de belangrijkste vraag daarom niet of we AI moeten gebruiken, maar hoe je taken aan de tool overlaat en wat je juist zelf blijft doen.