Betekent het SER-advies het einde van de huidige arbeidsmarkt?

De tweedeling op de arbeidsmarkt moet worden teruggedrongen, vinden de Sociaal Economische Raad (SER) en de commissie-Borstlap, de onafhankelijke commissie die het kabinet adviseert over de toekomst van sociale zekerheid.

Maatschappelijke gevolgen

Volgens het advies is de huidige tweedeling van de arbeidsmarkt tussen 'flex' en 'vast' de afgelopen jaren compleet doorgeschoten. Van de ruim 9 miljoen werkenden zijn er momenteel 1,1 miljoen zzp'er en 1,7 miljoen flexwerker. Deze groepen hebben minder rechten en minder sociale zekerheden. Dat heeft voor een groot aantal van hen grote maatschappelijke gevolgen.

Daarnaast verdienen flexwerkers in sommige sectoren voor dezelfde functie minder dan collega's in vaste dienst. In andere sectoren, zoals in de zorg, worden mensen gedwongen tot een zzp-bestaan. Weliswaar krijgen ze dan een hogere vergoeding, maar daardoor verliezen ze sociale zekerheid. Maaltijd- en pakketbezorgers bouwen bijvoorbeeld geen pensioen op. Bovendien zijn jonge flexwerkers door deze sociale en financiële onzekerheden minder in staat belangrijke levenskeuzes te maken, zoals het stichten van een gezin of het kopen van een huis. Al is dat laatste, zeker met de huidige woningmarkt, ook voor starters met een vast contract geen sinecure.

De hoofdlijnen

De sociale partners zien dat de huidige arbeidsmarkt is opgedeeld in drie categorieën werkenden: werknemers in loondienst, zzp'ers en uitzendkrachten. De afgelopen jaren zijn die laatste twee groepen in aantallen te sterk toegenomen.

Wat willen de vakbewegingen en werkgevers hiertegen doen? Ten eerste willen ze dat de laatste categorie grotendeels gaat verdwijnen. Uitzendkrachten mogen alleen worden ingehuurd als te veel werknemers in vaste dienst niet kunnen werken door bijvoorbeeld ziekte of tijdens piekperioden. Bovendien mag dit flexwerk maximaal drie jaar duren, in plaats van de huidige vijfenhalf jaar. Na drie jaar tijdelijke contracten moet de werkgever een vaste baan aanbieden. De 'draaideurconstructie', waarbij na een tussenpauze opnieuw een tijdelijk contract wordt aangeboden, verdwijnt.

Ten tweede moeten werkgevers meer zekerheid geven over het aantal werkuren, nulurencontracten verdwijnen. En zelfstandigen die worden ingehuurd door een bedrijf, moeten een minimumtarief krijgen van 35 euro per uur. Verdienen ze minder, dan moet hun een vaste baan worden aangeboden. Zo krijgen zzp'ers of  gunstigere tarieven, of sociale zekerheden.

Freelancen aantrekkelijker

Deze ingrijpende voorstellen in het principeakkoord lossen niet alle problemen op de arbeidsmarkt op. De ontflexing van Nederland, die de afgelopen twee jaar is afgevlakt en het komende jaar waarschijnlijk zelfs weer gaat afnemen, wordt met deze plannen niet per se gestimuleerd. Tijdelijke contracten (tot maximaal drie jaar), blijven bestaan. Ook krijgen zelfstandigen, die vaak werken op basis van freelance-overeenkomsten, in deze plannen meer zekerheden. De positie van zelfstandigen verbetert, waardoor freelancen aantrekkelijker wordt. Zo lost het akkoord scheefgroei door flexibilisering in sommige sectoren niet op. In sommige sectoren is het freelancetarief bijvoorbeeld vele malen hoger dan 35 euro. Ook is het lastig om het (minimum)tarief van zelfstandigen te controleren.

Werkgevers krijgen in deze plannen wel meer interne flexibiliteit. Zo mag een werkgever tijdens periodes van minder werk, de werknemer voor 20 procent van de tijd naar huis sturen met volledige doorbetaling van het loon. De kosten zijn voor het Rijk.

Hoeveel blijft er over van de plannen?

De commissie-Borstlap deed, in navolging van de SER, vergaande voorstellen om de tweedeling op de arbeidsmarkt terug te dringen. Veel van deze aanbevelingen zijn in het principeakkoord overgenomen door de sociale partners (vakbewegingen en werkgevers). Maar daarmee is het akkoord nog niet beklonken. De afspraken moeten nog worden goedgekeurd door de leden van de vakbewegingen. Bovendien is het de vraag hoeveel er van het principeakkoord overblijft na de kabinetsformatie.

Alle pratende politieke partijen zeggen de doorgeschoten flexibilisering te willen terugdringen. Dit akkoord tussen werkgevers en -nemers zou het politici makkelijker moeten maken. Maar zoals bij bijna alle kwesties komt het neer op de vraag: wie gaat er betalen? De burger (VVD, CDA), of het bedrijfsleven (D66, GL, PvdA)? Welke gevolgen dat gaat hebben voor de arbeidsmarkt, zal de tijd leren. Maar een einde aan de tweedeling 'flex' en 'vast' lijkt voorlopig nog niet in zicht.