Burn-out voorkomen? ‘Heb je zelf veel invloed op’

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hadden vorig jaar 1,3 miljoen Nederlanders burn-outklachten, al gebruikt het bureau tegenwoordig de term werkgerelateerde psychische vermoeidheid voor klachten als vermoeidheid en uitputting. Het CBS verwijst naar het boek In de ban van burnout (2022) van psychiater en onderzoeker Christiaan Vinkers, waarin staat dat burn-outklachten lastig te onderscheiden zijn van klachten door depressie of angst.

Sanna Prinsen werkt als onderzoeker bij Amsterdam UMC en legt uit dat niet betrouwbaar te meten is of iemand een burn-out heeft: 'We weten nog niet goed wat een burn-out precies is en daardoor is het lastig om een diagnose te stellen. Wat zeker is, is dat veel werknemers last hebben van stressgerelateerde klachten.’

Leeglopen op je werk

Prinsen hield zich jarenlang bezig met klinimetrie (het meten van gezondheidsuitkomsten) en bij haar slopen de klachten er langzaam in. Als kersverse moeder werkte ze hard aan haar wetenschappelijke carrière. Ze maakte lange dagen, maar vond haar werk heel erg leuk: ‘Doordat ik niet met tegenzin naar mijn werk ging, had ik niet door dat ik erop leegliep.’

Vier jaar geleden kreeg ze een burn-out: ‘Op weg naar een congres kon ik niet stoppen met huilen. Ik was opgebrand en kon geen stap meer zetten. Tijdens mijn herstel ontdekte ik dat ik mijn energie jarenlang niet goed had gemanaged: ik sportte niet meer, zag mijn vriendinnen niet en mijn hobby’s stonden on hold. Mijn mentale welzijn had ik nul aandacht gegeven. Ik stelde mezelf de vraag: hoe had ik dit anders kunnen doen?’

Hulp vragen en nee zeggen

Prinsen verdiepte zicht in het onderwerp en ontdekte dat de verantwoordelijkheid voor mentaal welzijn niet alleen bij de werkgever ligt: ‘Voor een heel groot deel ligt die bij jezelf. Ik nam geen regie over mijn werk en stelde geen grenzen. Ik stelde verkeerde prioriteiten, waardoor ik soms pas ’s avonds laat aan mijn eigen onderzoekswerk toekwam. Een keuze die ik zelf maakte.’

Ze geeft nu trainingen over het verlagen van werkdruk en werkstress, met name in de zorg. Hierin maakt ze inzichtelijk hoeveel invloed je als werknemer zelf hebt: ‘In ieder zorgteam zitten drie tot vijf werknemers in de gevarenzone en dat is zorgelijk. Het herkennen van signalen bij collega’s is niet altijd eenvoudig, omdat stressklachten vaak ontstaan over een langere periode en omdat de uitingen van stress per persoon verschillend zijn. lk leer werknemers hoe zij zelf verantwoordelijkheid kunnen nemen: dat ze hulp kunnen vragen, nee kunnen zeggen en het gesprek kunnen aangaan, ook als ze het gevoel hebben dat dat niet mogelijk is.’

Tekst gaat verder onder de banner

In gesprek gaan

Zaken die werknemers stress opleveren, zijn continue bereikbaarheid, veel e-mails, weinig autonomie (bijvoorbeeld het geen invloed hebben op je eigen werktijden) en agendamanagement. Het houden van een goede werk-privébalans vinden werknemers lastig. Prinsen: ‘Je kunt als werkgever yoga faciliteren, maar belangrijker is een veilig klimaat waarin mensen zich vertrouwd genoeg voelen om mentale gezondheid bespreekbaar te maken.’

Namfon Dil werkt als freelancer voor Transformers Community, een stichting die zich inzet voor de mentale gezondheid van jongeren. Zij en haar collega’s brengen in de praktijk wat ze jongeren leren: 'We doen op kantoor iedere ochtend een check-in, een korte lichaamsscan. We vertellen elkaar hoe we ons voelen, bijvoorbeeld: ik voel spanning in mijn nek en schouders of: ik voel me onrustig. Iemand deelt dat hij zich zorgen maakt omdat hij het overzicht over zijn werk die week kwijt is of dat er zorgen zijn om een dierbare. Soms is een gevoel duidelijk verklaarbaar, soms niet. We staan bewust stil bij ons lijf en onze binnenwereld. We vertellen wat we die dag van onszelf én van elkaar nodig hebben.’

Dil vond het de eerste keer best spannend, maar merkt dat de methode effectief is: ‘Het creëert een klimaat waarin het normaal is om stil te staan bij hoe het nu écht met je gaat. Door te benoemen wat er speelt, neem je verantwoordelijkheid voor je gevoelens, emoties en gedachten. Elkaar je menselijke kant laten zien, zorgt voor verbinding.’ Bij de stichting doen ze de check-in aan de hand van drie vragen.

Ontdekken wat je nodig hebt

Wat iemand nodig heeft om goed te kunnen functioneren, kan per persoon zeer verschillend zijn. Zichtbaarheidsexpert en spreker Lucinda Douglas werkt samen met haar man en dochter. Doordat ze zelf een burn-out doormaakte en haar man een hartoperatie moest ondergaan, maakt ze in haar bedrijf bewuste keuzes om de werkdruk laag te houden: ‘Mijn dochter Charmaine sport iedere ochtend om zowel fysiek als mentaal fit te blijven. Mijn man Richard is een wandelaar: die blijft gelukkig door kilometers door de stad te lopen. Wij werken van tien tot vier, maar als de koek om drie uur op is, dan gaat de computer eerder uit.’

Werkdagen van zes uur lijken kort, maar zijn volgens Douglas juist superefficiënt: ‘Ik geloof dat niemand acht uur lang achter een computer kan zitten en kan presteren. Door mijn gedachten te verzetten, ben ik creatiever en ondernemender. Ik kan nu zonder schuldgevoel dingen naast mijn werk doen, in het begin vond ik dat nog heel moeilijk maar nu vind ik dat juist heerlijk. Zo run ik een vrijwilligersteam van 25 koks in mijn kerkelijke gemeente. Organiseren en inspireren is voor mij de ultieme vorm van relaxen, maar het is zo persoonlijk waar je ontspanning in vindt. ’

Kruip niet in slachtofferrol

Als jouw werkgever geen flexibele werktijden, sportmogelijkheden of stadswandelingen faciliteert, is het volgens Prinsen belangrijk om niet in de slachtofferrol van een te hoge werkdruk te kruipen: ‘Onderneem dan zelf actie. Schrijf voor jezelf op waar jij stress van krijgt en bedenk wat je zelf kunt doen om dit te verbeteren. Als je eigenaarschap toont en leiderschap neemt, ben je in staat om dingen te veranderen.’