‘Werknemer heeft macht arbeidsmarkt dit jaar stevig in handen genomen’

Krapte op de arbeidsmarkt – dat is de allesbepalende factor die het werkleven van veel werknemers heeft beïnvloedt de afgelopen twaalf maanden. ‘De invloed daarvan is veel groter dan die van politieke maatregelen’, zegt Wilthagen. ‘De positie van werkenden is sterker dan ooit. Zij zitten in een luxepositie.’

Maar er zijn ook mensen die juist achterblijven, waarschuwt hij. En: ‘Voor de maatschappij als geheel is de ontwikkeling juist niet gunstig. Ik maak me grote zorgen.’

Eerst de gunstige ontwikkelingen, die hoofdzakelijk gevoeld worden door werkenden:

1) Arbeidsmacht verschoven naar werknemers

‘Lange tijd was het zo dat werkgevers konden zeggen: voor jou tien anderen. Nu is het andersom. Voor werkenden liggen de banen voor het oprapen. Dat hebben de cao-onderhandelingen bij onder andere de NS en de bagagemensen en beveiligers op Schiphol duidelijk gemaakt. Wil je dat de treinen rijden? Dat de koffers meekunnen? Prima, maar daar staat iets tegenover. De werknemer heeft daarmee de macht op de arbeidsmarkt stevig in handen genomen. Dat is volgens mij de belangrijkste ontwikkeling van dit jaar. En deze situatie zal de komende 30 jaar ook wel zo blijven, onder druk van de vergrijzing.’

2) Hoger salaris

‘In veel sectoren zijn de lonen met meer dan 10 procent verhoogd. Premier Rutte zei het jaren geleden al: de lonen moeten omhoog. Dat gebeurde maar niet. Maar nu, onder druk van het personeelstekort, is het toch gebeurd. Werkgevers hebben geen keus als ze hun personeel willen behouden.’

3) Thuiswerken

‘Het wetsvoorstel voor de Wet werken waar je wilt, die van thuiswerken een recht zou maken, is het afgelopen jaar in de Eerste Kamer gesneuveld. Maar wat zien we in de praktijk: werknemers kunnen het in veel sectoren toch opeisen. En dat doen ze ook. Sinds corona zijn we het als een normale arbeidsvoorwaarde en zelfs als een recht gaan beschouwen. Werkgevers moeten daar vaak in meegaan. Anders is het ‘graag of niet’. Hier zie je dat de praktijk van de arbeidsmarkt sterker is dan de wettelijke kaders.’

4) Ouderschapsverlof

‘Nog niet zo lang geleden hadden vaders in Nederland twee dagen verlof na de geboorte van een kind. Dat was het absolute minimum van Europa. Dat is nu veranderd in een ruime regeling, waarin je ook zelf kunt kiezen om (een deel van) het verlof later op te nemen, of om tijdelijk je uren terug te schroeven. Deze verworvenheid speelt al iets langer, maar is het afgelopen jaar doorgebroken bij bedrijven als een normale, meer vanzelfsprekende voorwaarde.’

Partners (vaak vaders) hebben recht op vijf werkdagen verlof (dat 100 procent wordt doorbetaald) plus vijf weken aanvullend verlof, vrij op te nemen in de eerste zes maanden na de geboorte. Dit aanvullende verlof wordt voor 70 procent doorbetaald.

5) Meer vrouwen aan de top

‘We mogen wat dit betreft nog lang niet beide handen in de lucht steken, maar op het gebied van vrouwenemancipatie is er wel iets verbeterd. Meer vrouwen bekleden topposities in het bedrijfsleven en de vergoedingen worden ook steeds iets gelijker.’

Maar er zijn ook negatieve ontwikkelingen, vindt Wilthagen. De belangrijkste op een rijtje:

1) Krapte zorgt voor ontwrichting in de maatschappij

‘Het structurele personeelstekort ontwricht de maatschappij. Zo staan er bij de gevangenissen bijna 1.000 vacatures open, op een totaal van ongeveer 16.000 medewerkers. Er worden steeds meer rechtszaken geseponeerd vanwege een tekort aan rechters. De tekorten in de zorg en de jeugdzorg zijn gigantisch. Er is een tekort aan psychologische ondersteuning. In het onderwijs ook: scholen in Almere zijn nog maar vier dagen open. Ik zie niet hoe we dat probleem kunnen oplossen.’

Wilthagen heeft met professionele muzikanten het lied Krapte Snapte over dit onderwerp gemaakt, de videoclip is hier te vinden.

2) Werkdruk en uitval: een vicieuze cirkel

‘Krapte betekent hogere werkdruk. Dat leidt onherroepelijk tot een hoger ziekteverzuim. Wat zelf weer tot een grotere onderbezetting en dus een nóg hogere werkdruk leidt. Zo krijgen we een vicieuze cirkel die echt problematisch kan worden. De fysieke en geestelijke gezondheid van werkende mensen komt onder druk te staan. Volgens cijfers van Trimbos ervaart 17 procent van de werknemers nu al burn-outklachten. 37 procent verzuimt om redenen van werkdruk en stress.’

3) Onzekerheden

‘Er zijn verschillende omstandigheden die onzekerheid geven. Wat is de invloed van kunstmatige intelligentie (AI) en ChatGPT bijvoorbeeld op je baan? In het ene geval is het een hulpmiddel, een ander ervaart het als een bedreiging. Twee: volgens de nieuwe Wet toekomst pensioenen (Wtp) kun je de komende jaren met je werkgever afspraken maken over je pensioenopbouw. Hoe pakt dat uit? Zzp’ers leven in onzekerheid over de verplichte arbeidsongeschikheidsverzekering. Voor mensen met zware beroepen loopt een regeling om eerder te kunnen stoppen met werken, de RVU-regeling, in 2025 af. Dat is een grote onzekerheid, want we weten niet wat daarmee gebeurt.'

4) Mobiliteit

‘Benzine is duur, de files zijn ondanks de vele thuiswerkers niet afgenomen, en de NS en andere openbaarvervoerbedrijven verhogen de tarieven. Veel mensen ervaren mobiliteit als een probleem. Het lijkt klein leed, maar voor mensen met gezinnen werkt dat door in hun dagelijks leven.’

5) Afschaffing STAP-regeling

‘De regeling bood iedereen de kans een opleiding te volgen. Die was niet helemaal foutloos opgezet, maar afschaffing vind ik zonde. Want er kwam ook veel zinvols uit. Veel boa’s kwamen bijvoorbeeld via deze opleiding aan een baan. We moeten niet vergeten als maatschappij te investeren in de ontwikkeling van mensen die geen werkgever hebben, en in mensen die lang op de arbeidsmarkt rondlopen en iets nieuws willen toevoegen. Hopelijk komt er iets voor in de plaats. Vooral voor beroepen waarin de onderbezetting structureel en nijpend is, kan zo’n traject veel betekenen.’

6) Positie van achterblijvers

‘Er is, ondanks de krapte in veel sectoren, een grote groep die moeizaam of niet meeprofiteert. Mensen met weinig opleiding, arbeidsmigranten, mensen op wat hogere leeftijd, mensen met een beperking, mensen die een ernstige ziekte zoals kanker hebben gehad of een langdurige ziekte zoals Q-koorts of long covid, jongeren die uit het onderwijs zijn gevallen. Kort gezegd: mensen met een vlekje, in ieder geval in de ogen van werkgevers.’

‘Dat heeft ermee te maken dat bedrijven het loon van iemand die ziek wordt twee jaar lang moeten doorbetalen. Dat heeft een duidelijke keerzijde voor mensen met een vlekje. Deze regel is eind jaren 90 en begin 2000 ingevoerd, nadat eerder WAO- en verzuimcijfers hoog waren opgelopen. Vreemd genoeg is dat nooit meer aangepast. De arbeidsparticipatie in Nederland is over het algemeen hoog, maar bij deze groepen juist lager dan elders in Europa. Nergens in Europa is het verschil in participatie tussen ‘gezonde groepen’ en ‘groepen met een vlekje’ zo groot als bij ons. Dat moet echt beter.’