Mediator Hanneke Zumker: ‘Grensoverschrijdend gedrag bestaat. Maar niet alles wat ongemakkelijk voelt ís grensoverschrijdend’

Eerder dit jaar postte coach en mediator Hanneke Zumker op LinkedIn: ‘Stop met valse beschuldigingen! Doorgeslagen, zijn we. Grensoverschrijdend gedrag is in korte tijd een modewoord geworden. Een manier om iets wat je niet wil – kritiek, feedback, een ongemakkelijk gesprek – te verwerpen of om iemand eruit te werken.’ Haar boodschap was glashelder: ‘Grensoverschrijdend gedrag bestaat. Maar niet alles wat ongemakkelijk voelt ís grensoverschrijdend.’ 

Mediator Hanneke Zumker als klokkenluider 

Ze kreeg nogal wat over zich heen. In felle reacties werd zij ervan beschuldigd het onderwerp te bagatelliseren. Wrang, want als iemand het onderwerp aan den lijve ondervond, dan is het Zumker. Ze werd zelf jarenlang gepest, verliet een werkgever na intimidatie en begeleidt tegenwoordig zowel slachtoffers als hun leidinggevenden die van grensoverschrijdend gedrag worden beschuldigd. ‘Ik probeer altijd de nuance te bewaren. Maar dat wordt steeds moeilijker in een wereld die zwart-wit denkt.’

Zij ziet een paradox: enerzijds is het goed dat we nu opener praten over pesten en ongewenst gedrag. ‘Toen ik in 2018 voor het eerst als klokkenluider op LinkedIn iets deelde over mijn ervaringen, kreeg ik letterlijk iemand van hr aan de deur die me waarschuwde: ‘Pas op, dit is geen positieve reclame voor jezelf.’ Het leek wel een scene uit The Godfather, echt heel intimiderend. En ik was nota bene al lang weg bij die organisatie! Maar dat weerhield me er niet van door te gaan. Inmiddels merk ik: de schaamte is aan het verdwijnen. Mensen durven erover te praten en dat is een goede zaak.’

Tekst gaat verder onder de vacatures.

Openheid is mooi, maar een keerzijde is er ook. Zumker hoort in haar praktijk steeds vaker van leidinggevenden dat het begrip psychologische veiligheid wordt misbruikt. Precies daarom deed zij haar oproep op LinkedIn. ‘Er zijn mensen die die term gebruiken om feedback af te weren, of om iets dat ze liever niet horen weg te zetten als grensoverschrijdend. Maar soms is iets gewoon kritiek, of zelfs terechte boosheid.’ 

Lees ook: ‘Toen hij deze racistische 'grap' maakte verstijfde ik helemaal’: wanneer humor op werk te ver gaat

Ze geeft een voorbeeld: ‘Als je het team bijeen roept om de slechte resultaten van de afgelopen tijd te bespreken, dan is dat prima. Maar wijs je daarbij één persoon aan en zeg je: ‘Vooral jíj maakte er een potje van!’, dan zet je iemand weg ten overstaan van de groep. Dát is grensoverschrijdend. Als iemand boos wordt omdat je voor de derde keer te laat komt, dan ligt het weer anders. Niet elke boze opmerking is gelijk onveilig, het gaat ook om de context en de intentie.’ Leidinggevenden hebben volgens Zumker een moeilijke, maar niet onmogelijke taak. ‘Je móet dingen kunnen zeggen. Ook impopulaire dingen. Maar hoe je dat doet, maakt het verschil. Blijf integer, brand niemand af, en wees niet bang om sorry te zeggen als je over de grens bent gegaan.’

Grijs gebied in pesten op de werkvloer

Volgens Zumker is het werkelijke probleem van pesten dat het vaak een grijs gebied is. ‘Het begint met een grapje, een bijnaam, een opmerking die nét niet lekker valt. En pas veel later realiseer je je: dit is structureel, dit is pesten.’ In haar boek Gepest op het Werk - Advies voor slachtoffers en managers introduceert ze de term werkgeweld voor gedrag dat niet fysiek is, maar wel structureel ondermijnt. ‘Werkgeweld kan net zo schadelijk zijn als huiselijk geweld. Het raakt dezelfde delen van je hersenen.’ Toch is haar advies: ‘Ga eerst het gesprek aan. Als iemand je afsnauwt, bevries je vaak. Je zegt sorry of je duikt weg. Probeer dan achteraf terug te gaan en te zeggen: ‘Dit vond ik niet fijn, dit heeft me geraakt.’ Daar ligt je eerste verantwoordelijkheid als werknemer.’

Lees ook: ‘Door mijn coming out durfde ik mezelf te zijn op werk en ben ik compleet omgeslagen in hoe ik me opstel’

Zumker ging zelf van gepest slachtoffer naar assertieve coach. ‘Eerst zei ik niks, daarna misschien te veel. Nu zoek ik balans.’ Ze ziet hetzelfde bij organisaties: ‘We zoeken collectief naar de juiste toon. Wat mag nog wel? Wat niet meer? Soms schieten we door, maar dat hoort erbij.’ Dat vond ook een rechter, eerder dit jaar, toen de gemeente Pijnacker-Nootdorp een ambtenaar wegstuurde wegens grensoverschrijdend gedrag. De rechter vond dat leidinggevenden tot op zekere hoogte hard kunnen zijn en dat de vrouw in kwestie geen grens over was gegaan. Omdat de ambtenaar vanwege de verstoorde arbeidsverhouding niet kon terugkeren, werd haar contract ontbonden en kreeg zij 95.000 euro mee.

Maak ook niet alles positief: kritiek is niet automatisch grensoverschrijdend

Zumker waarschuwt voor toxic positivity. ‘Als we alles met de mantel der liefde bedekken, dan gebeurt er niets meer. In een gezonde werkomgeving kun je zeggen: ‘Ik vond jouw toon vervelend.’ Dat betekent niet automatisch dat iemand je pest of intimideert.’ Ze pleit voor nuance en voor erkenning van de complexiteit. ‘Als vertrouwenspersoon en coach hoor ik beide kanten. Soms hoor ik van een dader een verhaal dat óók klopt. Dan zie je: het ligt genuanceerder dan het eerste beeld dat wordt geschetst. Dat betekent natuurlijk niet dat je pesten moet relativeren – dat zal ik zeker nooit doen. Het betekent wel dat je het goed moet onderzoeken.’