Kun je het gedrag van een bazige collega veranderen?

Bij alle onderzoeken naar de factoren van werkgeluk prijkt een fijne band met collega’s bovenaan de lijst. Voor de meesten van ons is die goede relatie minstens zo belangrijk als een toereikend salaris. Gedoe met een collega kan dan ook een behoorlijke energieslurper zijn.

Bij Sigrid verliep het contact met haar collega lange tijd soepel. Sterker, toen ze jaren geleden aan haar baan begon, voelde die start mede dankzij zijn begeleiding als een warm bad. Vanwege privéomstandigheden zat ze niet lekker in haar vel en ze vond het prettig dat hij haar onder haar hoede nam. Lange tijd was er geen vuiltje aan de lucht. Maar naarmate Sigrid ervarener werd en ook eigen projecten oppakte, voelde ze dat zijn houding naar haar verhardde. Ze had steeds meer het idee dat hij haar de baas wilde blijven. ‘Ben je nu weer met je projectje bezig?’, zei hij bijvoorbeeld af en toe op denigrerende toon.

Stappenplan

In het boek De geluksroute laat psycholoog en coach Anne de Jong zien hoe relatieperikelen uit de hand kunnen lopen en vooral hoe je ze kunt voorkomen. In een stappenplan beschrijft ze hoe je het ‘eerlijke gesprek’ met de ander aangaat, want de irritaties stapelen zich vaak op als er niets wordt uitgesproken. Bedenk allereerst wat je intentie is met het gesprek, benoem dan zo objectief mogelijk welk gedrag je lastig vindt van de ander en welk effect het heeft op jouw gedachten, gevoel en gedrag. Vervolgens vertel je kort wat je behoefte is en vraag je de ander of die iets herkent van jouw verhaal. Tot slot doe je een verzoek in de vorm van een wens. En belangrijk: blijf gedurende het hele gesprek zo neutraal en rustig mogelijk en probeer niet in verwijten te vervallen.

Sigrid is dat gesprek met haar collega aangegaan. Samen met haar leidinggevende hebben ze om de tafel gezeten om te spreken over de taakverdeling en verantwoordelijkheden, zodat die voor iedereen helder zijn. Haar collega reageerde begripvol en Sigrid hoopte dat de spanningen daarna zouden afnemen. Maar binnen een paar weken was de situatie weer als vanouds en gaf hij opnieuw steken onder water. Haar eigen analyse: haar collega mist de kwetsbare houding die ze vroeger had en probeert haar weer onder de duim te krijgen.

Gebeiteld in DNA organisatie

Die aanname zou goed kunnen kloppen, vermoedt organisatiepsycholoog en systeemdenker Jobbeke de Jong. Dit soort dynamieken, waarbij de ene collega in een kwetsbare en de andere in een dominante rol vast zit ziet zij meer in de zorgsector. ‘De verhoudingen zijn vergelijkbaar als die tussen cliënt en zorgmedewerker. Vaak zie je hetzelfde patroon optreden in andere onderdelen van de organisatie.’ Daarmee ligt volgens de auteur van Competente mensen, incompetente teams het probleem dus niet specifiek bij de relatie met de collega, maar zit het gebeiteld in het DNA van de hele organisatie. ‘Zo’n organisatiecultuur is heel besmettelijk.’

Wat Sigrid nu ook opvalt, is dat haar collega dezelfde bazige houding aanneemt naar stagiaires en andere nieuwelingen. Ook voelt ze zich in haar worsteling niet gesteund door haar leidinggevende of anderen in de organisatie. Volgens De Jong zijn dit signalen dat het patroon inderdaad wijdvertakt zit door de hele organisatie. ‘Vaak maken we gedrag te persoonlijk. Zo van: het ligt aan jou of het ligt aan mij. We realiseren ons niet dat de cultuur van een organisatie van enorme invloed is op ons gedrag, gedachten en gevoelens.’ Dat verklaart volgens de psycholoog ook waarom het gesprek met de collega en leidinggevende Sigrid zo weinig opleverde. ‘Als ik eerlijk ben, denk ik dat zij in haar eentje weinig verschil kan maken.’

Die conclusie heeft Sigrid inmiddels zelf ook getrokken. Nu ze het patroon doorziet, voelt ze zich sterk genoeg om uit de afhankelijke rol te stappen en haar vleugels uit te slaan buiten de organisatie.

*Sigrid is om privacyredenen een gefingeerde naam.

Map Oberndorff schrijft de rubriek Loopbaankwesties afwisselend met Jolan Douwes, ook journalist en loopbaancoach.