Hergen Spits maakte vaccin dat duizenden kinderen kan redden

In 2004 richtten celbiologen van het academisch ziekenhuis AMC in Amsterdam het bedrijf AAIM Therapeutics op met als doel de antistof tegen het RS-virus, D25, te ontwikkelen. In 2023 komt als resultaat hiervan het medicijn Nirsevimab op de markt, dat duizenden kinderen per jaar met ernstige klachten van het respiratory syncytial virus (RS-virus) kan redden.

Het RS-virus is een verkoudheidsvirus dat bijna alle kinderen krijgen. De meesten krijgen hooguit een snotterbel, maar wereldwijd sterven er jaarlijks ruim 100.000 kinderen aan. In Nederland worden 2000 baby’s per jaar opgenomen omdat ze besmet zijn, van wie 150 tot 200 op de intensive care. Een publicatie over testuitslagen van Nirsevimab in het New Engeland Journal of Medicine biedt grote hoop voor deze groep en hun ouders.

Hoe werkt een celbioloog tegelijkertijd als onafhankelijk universitair onderzoeker en als commercieel medicijnondernemer?

‘Tot 2019 runde ik een onderzoeksprogramma in het AMC en was ik tegelijkertijd directeur bij AIMM. Het wetenschappelijk onderzoek betrof een heel ander terrein dan dat van het bedrijf, om belangenverstrengeling te voorkomen. Overigens ben ik nu officieel met pensioen, maar geef ik incidenteel onderwijs en heb ik nog een klein lab bij het AMC om onderzoekers met hun projecten te begeleiden, momenteel vanuit huis.’

Waren het werkelijk gescheiden terreinen?

‘Qua werk verschilde het niet enorm, maar de onderwerpen waren behoorlijk gescheiden. Tot 2004 heb ik eerst op het Nederlands Kanker Instituut en later op het AMC de technologie ontwikkeld voor productie van antistoffen. Die ging toen mee naar het bedrijf. Daarna stopte ik met antistoffen in mijn academische groep en richtte ik me daar op andere aspecten van immunologie. Fundamenteel onderzoek doe je op een zo hoog mogelijk niveau, maar je hoeft je niet zo druk te maken om inkomsten, terwijl je die bij het bedrijf juist voortdurend in het oog moet houden.’

De concrete uitvinding van de antistof is in 2007 gedaan door AIMM-medewerkers Etsuko Yasuda en Tim Beaumont. Wat deden jullie tussen de oprichting van het bedrijf in 2004 en 2007?

‘Wij staan gedrieën vermeld als de ontdekkers op het patent dat AIMM heeft overgedragen aan AstraZeneca. Het duurde anderhalf jaar voordat de techniek om B-cellen – de cellen die antistoffen maken – in een reageerbuis te maken, geoptimaliseerd was. Vervolgens moesten we mensen vinden die ooit geïnfecteerd waren met het RS-virus om die specifieke immuuncellen bij hen te traceren en te scheiden uit de vele B-cellen in het lichaam. Daarna hebben we het DNA, dat de antistoffen codeert, geïsoleerd en overgezet naar zogenaamde productiecellen, waarmee antistoffen worden geproduceerd. Deze werden vervolgens getest op hun werking tegen het RS-virus. Allemaal tijdrovende klussen.’

In 2023 kan het medicijn op de markt komen, 19 jaar na de oprichting van het bedrijf. Het coronavaccin was er binnen één jaar…

‘Vanaf 2007 moest er bewezen worden dat het medicijn op grote schaal werkt. Je begint klein met een reageerbuis, dan test je met proefdieren. Pas met afdoende bewijs in grote rapportages krijg je toestemming om op mensen te testen. De instanties zijn heel voorzichtig, te meer omdat dit middel voor kleine kinderen is bedoeld. De fase 1-studie, die is bedoeld om te ontdekken of er nare bijwerkingen zijn, werd nog met volwassenen uitgevoerd. De fase 2-studie, om de werking aan te tonen, en de fase-3-studie, voor grootschalig bewijs tegenover anderen remedies, zijn bij kinderen uitgevoerd en vergen ook jaren.’

‘Complicerend was dat dit middel een infectie moet voorkomen, dus je test op kinderen die nog niets mankeren en moet aantonen dat ze minder ziek worden dan kinderen zonder antistoffen. Dat was alleen mogelijk met 3.000 kinderen in verschillende werelddelen. Dat kan enkel een concern doen, in dit geval AstraZeneca. Het kost enorm veel geld en inspanning.’

‘Met het coronavirus was dat anders. Er waren genoeg zieken om direct intensief te testen op tienduizenden personen, en er waren enorme budgetten gezien de urgentie en marktomvang. Ook zijn de kennis van immunologie en de technologie voor het maken van vaccins de afgelopen jaren enorm verbeterd.’

Jullie worden niet meer genoemd in de jongste publicaties, niet meer gelauwerd?

‘In de aanvangsfase zijn we wel genoemd, maar later niet meer. Ik zit daar niet mee. Gelauwerd worden? Het mooiste is als het werkt en er veel kinderlevens mee gered worden.’

En financieel?

‘Bij de verkoop van een licentie aan AstraZeneca kreeg AIMM een paar miljoen euro, en vervolgens kleinere bedragen bij het voltooien van verschillende fases, ‘milestones’ genaamd. Vaak staakt de ontwikkeling van een geneesmiddel omdat het niet veilig of onvoldoende effectief is. Komt het middel in de handel, dan krijgt je bedrijf een klein percentage van de opbrengst.’

‘We hebben met AIMM ook een antistof tegen griep kunnen licentiëren aan Crucell in Leiden, en nog een antistof tegen een ziekenhuisbacterie aan het Amerikaanse Genentech. Beide zijn gesneuveld, zoals meestal gebeurt, daarom is ontwikkeling van geneesmiddelen zo duur.’

Hoeveel procent krijgen jullie van de verkoop van het RS-geneesmiddel, en wie hebben de aandelen?

‘Zodra het middel op de markt komt, betaalt AstraZeneca een klein percentage van de netto-opbrengst aan ons bedrijf. Aandeelhouders ontvangen dividend, in dit geval zijn dat wij als uitvinders, Amsterdam UMC, de werknemers en investeerders.’

Uw bedrijf AIMM ging recent bankroet, hoe kan dat nu?

‘Een paar jaar terug wilde de belangrijkste investeerder in AIMM verder in antistoffen tegen kanker en niet meer tegen infecties. Toen hebben wij de licenties in een ander bedrijf ondergebracht, R-South, naar het gebouw waar we werken, R-Zuid van het AMC. AIMM kreeg geen nieuwe investeringen en ging failliet.’

U schreef begin maart 2020 in een opiniestuk in de Volkskrant dat u tegen de sluiting van middelbare scholen  door de regering bent. Daarbij deed u een beroep op het natuurlijke afweersysteem van kinderen, dat het risico minimaliseert. Nu zijn zelfs de basisscholen gesloten. Hoe kijkt u er nu tegenaan?

‘Dat klopt, maar dat was wel in een tijd dat we nog niet zoveel wisten van dit virus. Je immuunsysteem bepaalt wat het coronavirus kan aanrichten. Bij de meesten, vooral jongeren, is die afweer afdoende. Het aangeboren immuunsysteem, dat een eerste barrière vormt om infecties tegen te gaan, is bij kinderen nog krachtig, dus zouden ze niet of veel minder ziek kunnen worden van het virus.’

‘Omdat kinderen en jongvolwassenen niet echt ziek worden van het virus, uitzonderingen daargelaten, vond ik destijds dat het sluiten van scholen, zeker van basisscholen, te ver gaat. We weten nu echter dat met name middelbare scholieren weliswaar niet ziek worden, maar wel heel goed het virus kunnen verspreiden. Daarom vind ik nu dat zeker middelbare scholen niet open moeten, of dat als ze wel opengaan de algemene maatregelen zoals afstand houden zo krachtig mogelijk gehandhaafd moeten worden.’