Help! Mijn baas is een ramp

Schadelijk voor de werkomgeving

'Inderdaad, mijn baas is een ramp: lomp, zonder visie, geen steun, gelijk een trap na. Ik heb altijd het gevoel dat ik aan het kortste eind trek, dat ik me verschrikkelijk moet inspannen en het dan nog niet goed genoeg doe. Ik worstel er al ruim een jaar mee en het kost me zo verschrikkelijk veel emotionele energie.' De oproep van Intermediair naar ervaringen met rampenbazen lokte vele noodkreten en felle reacties uit. 'Als ik hem zou mogen afschieten zou ik het gelijk doen', zo lucht iemand zijn hart over zijn inmiddels ex-baas.

Wie ooit een tirannieke, uit de bocht geschoten leidinggevende heeft gehad, zal deze wanhopige verhalen herkennen. Een manager die volkomen onvoorspelbaar gedrag vertoont, regelmatig uitbarst in woede, een verdeel-en-heerspolitiek voert, door dan weer iemand te paaien en dan weer iemand neer te sabelen, voortdurend laat merken wie er de machtigste is en er niet voor terugschrikt om juist de zwaksten te pakken, zo iemand kan elk plezier in het werk vergallen.

Vast staat dat rampenbazen zeer schadelijk kunnen zijn voor hun werkomgeving. 'Werknemers gaan er letterlijk kapot aan', zegt Daan Fousert, voorzitter van de Nederlandse Vereniging Personeelsbeleid (NVP). Volgens hem jagen veel te veel chefs hun medewerkers de WAO in. 'En dat is ook de fout van de organisaties die daar niets aan doen.' Volgens berekeningen van TNO-Arbeid melden zich elke maand zesduizend nieuwe werknemers ziek omdat ze ruzie hebben op het werk. Meestal met hun baas.

Werknemers voldoende assertief?

Bij de slachtoffers spoken er constant vragen door het hoofd. Is het echt zo erg of beeld ik het me in? Ben ik de enige die er last van heeft? Kan ik hem veranderen? En als de frustraties echt hoog oplopen: moet ik opstappen of juist aan de bel trekken? Zo ja, waar dan? Maar bovenal is de vraag: hoe komt het toch dat assertieve en geëmancipeerde arbeidskrachten het anno 2002 zover laten komen?

'Ik kijk 's morgens eerst hoe zijn pet staat voordat ik besluit of ik hem over iets informeer, en waarover ik hem informeer. Zaken die gevoelig liggen spaar ik voor "het goede moment". Ook ga ik zoveel mogelijk mijn eigen gang en informeer ik hem achteraf. Dan kan ik dus wel ongenadig op mijn kop krijgen, maar dan is het wel op mijn manier uitgevoerd. Meestal draait hij na een paar dagen weer bij', mailt een lezer.

Dit lijkt een uitgekiende overlevingsstrategie. In zelfhulpboekjes als Hoe overleef ik mijn baas? worden rampenbazen vaak getypecast in soorten als: de agressieveling, de bemoeial of de sociaal onbenul. Met zulke duidelijk herkenbare types valt nog wel om te gaan, denkt organisatieadviseur Bert Tersteeg. Moeilijker zijn de grillige rampenbazen die een heel team terroriseren.

Tersteeg, die van huis uit klinisch psycholoog is en jarenlang in psychiatrie heeft gewerkt, spreekt van een persoonlijkheidsstructuur waardoor grillige bazen onder bepaalde omstandigheden hun medewerkers geestelijk gaan mishandelen. Dat klinkt alsof die baas een ernstige psychopaat is die eigenlijk in een gesticht thuishoort, maar volgens Tersteeg is dat ook weer niet het geval. 'Het weeffoutje beperkt zich meestal tot contact met mensen die van hem afhankelijk zijn. Zolang de rampenbaas niet met mensen hoeft om te gaan maar met materie - dus computers of geld - functioneert hij vaak prima. Een paar werknemers leiden gaat soms ook nog wel. De kans op escalatie neemt toe als de medewerkers niet gemakkelijk kunnen vertrekken.'

Geen duidelijk profiel

Een duidelijk herkenbaar profiel kan Tersteeg niet geven. 'De rampenbaas is vaak een heel aardige vent, zoals ook de grootste psychopaten heel vriendelijk kunnen zijn', legt hij uit. Echte rampenbazen geven soms veel aandacht, luisteren goed en delen cadeautjes uit, maar zijn het volgende moment weer fel, boos en grof en spelen iedereen tegen elkaar uit. 'Ze creëren een sfeer van angst en intimidatie.'

Deze onderdrukking kan heel lang doorgaan, is de ervaring van Erik van de Loo, van het managementadviesbureau Phyleon en hoogleraar management bij de business school Insead in Fontainebleu. 'Een heel destructieve baas verbiedt zijn medewerkers om met anderen te praten over problemen op de afdeling.' Werknemers hebben een stevig mechanisme in zich dat hen helpt een crisis te overleven, vervolgt hij. 'Ze onderdrukken in zo'n geval hun frustraties en zijn toleranter dan gewoonlijk. Maar die mechanismen worden ook vaak te lang gebruikt.'

Het effect van het intimiderende gedrag van de chef op de teamleden kan overigens heel verschillend zijn, zegt Tersteeg. 'De wat sterkeren sluiten zich af, nemen afstand en vermijden de baas. De rest probeert met de moed der wanhoop het hoofd boven water te houden en loopt dus het grootste risico om ziek te worden en in de WAO terecht te komen.'

Kwelrelatie: reëel en fantasie

'In mijn korte carrière van vier jaar heb ik inderdaad enkele rampenbazen gekend', schrijft een moedeloze lezer. Het lijkt een typisch geval van bad luck. Maar wie meer dan eens een rampenbaas heeft gehad, moet eens goed in de spiegel kijken, zegt Erik van de Loo. 'Sommige mensen hebben het bijna nodig om een sadomasochistische kwelrelatie op het werk te hebben. Die hebben een innerlijk script dat zegt dat ze niet gelukkig mogen zijn in hun baan. Ze zijn dan ook meesters in het opzoeken van conflictsituaties.'

Soms worden volgens hem bazen als 'een ramp' bestempeld, terwijl dat in de praktijk reuze meevalt. 'De vraag is: wat is werkelijkheid en wat is fantasie. In hoeverre is de baas door een team tot rampenfiguur bestempeld?' Werknemers kunnen hun leidinggevende soms heel erg idealiseren. Als de manager vervolgens niet voldoet aan de verwachtingen wordt hij collectief verguisd. 'Kijk wat er met Melkert is gebeurd. Voor een deel is dat realiteit, maar voor een deel is dat projectie, pure groepspsychologie.'

In het algemeen zijn de verwachtingen ten aanzien van het gedrag van managers de laatste jaren groter geworden. Van de Loo: 'Het is vreselijk wat een leidinggevende tegenwoordig allemaal moet zijn: resultaatgericht, transparant, coachend, kwaliteitsbewaker, strateeg, en ga zo maar een tijdje door. Dat is een onmogelijke hoeveelheid kwaliteiten die een mens in zich moet hebben.'

Loopbaanadviseur Jack van Minden valt hem bij. Managers moeten over maar liefst zestig tot zeventig managementvaardigheden beschikken. 'Uiteraard is het een utopie om te verwachten dat een leidinggevende die allemaal in huis heeft. Hij of zij schiet dus altijd wel tekort.' Van Minden vindt dat ontevreden medewerkers zich daarom goed af moeten vragen wat zij zélf hebben gedaan om hun manager duidelijk te maken waar zij behoefte aan hebben. Kortom: manage je eigen manager.

Opstappen of actie ondernemen?

'Hij is asociaal, speelt spelletjes, roddelt, en gaat straatvechten als hij geen gelijk heeft. Inmiddels zijn er vele medewerkers gesneuveld. Behalve hijzelf.' Wie grote moeite heeft met het vervelende gedrag van zijn leidinggevende, moet een plan maken, adviseert iedereen. De hoofdvraag is dan: blijven of weggaan? Kun je als werknemer de situatie verbeteren of is er echt niets aan te doen?

'Ik denk dat je jezelf heel duidelijk termijnen moet stellen waarbinnen zaken moeten veranderen, anders ontstaat er een situatie waarin je van alles gedoogt maar wel blijft klagen', zegt Janka Stoker, die bij adviesbureau Berenschot onderzoek doet naar het gedrag van managers. 'Je moet actief een keuze maken en ervoor waken dat narigheid je overkómt.' 'Houd het heft in eigen handen,' is de boodschap die ook A-Tjak aan haar cliënten geeft. 'Laat je niet ziek maken door een organisatie, dat is jouw verantwoordelijkheid. Je zal zelf de grens moeten trekken', hamert Tersteeg.

Toch slaan velen dat logische advies in de wind en blijven ze veel langer dan gezond is, is de ervaring van Rigo van Meer, die de bestseller Overspannen door je baas schreef. 'Ze willen het onderspit niet delven. Het is bijzonder onredelijk en oneerlijk dat jij wegmoet. Het is niet eenvoudig om je verlies te nemen.' Hij adviseert in 99 procent van de gevallen om op te stappen. De baas wint altijd, is zijn stelregel. Wat geldt is het recht van de sterkste, en in een bedrijf is de baas de sterkste.

Bovendien hebben de meeste bazen een slecht zelfinzicht, blijkt uit onderzoek van Stoker. Veel managers zijn bijvoorbeeld van mening dat ze goed coachen en hun personeel volop ontwikkelingsmogelijkheden bieden, terwijl de medewerkers vinden dat ze juist op die gebieden tekortschieten. Ook uit de Intermediair Leiderschapsenquête blijkt dat werknemers teleurgesteld zijn over hun baas. Ze beoordelen hun leidinggevenden vooral slecht op kwaliteiten als communiceren, feedback geven en begeleiden.

Risico: de situatie aankaarten

Alleen iemand die heel stevig in zijn schoenen staat, kan een poging wagen om de situatie aan te kaarten. Maar het is een beslissing waar heel goed over nagedacht moet worden, waarschuwt Van de Meer. 'Want de boodschapper loopt grote risico's. Collega´s die aanvankelijk steun betuigen, kunnen zo weer afhaken.'

Ook Daan Fousert is met zijn jarenlange ervaring in het p&o-vak niet optimistisch. 'In negen van de tien gevallen krijg je gewoon een snauw terug: Waar bemoei je je eigenlijk mee?' Veel personeelsafdelingen kiezen de kant van het management uit angst voor hun eigen positie, is zijn ervaring. En zelfs als zij de zaak bij de directie aankaarten vangen ze nog vaak bot. 'Je ziet in organisaties heel veel beschermgedrag ten aanzien van dit soort rampenbazen. Dan zegt de directie: kan wel wezen, maar het is nu eenmaal een verdomd goeie vent dus we hebben het maar te accepteren.'

Het lijkt wellicht slimmer om de zaak bij de bedrijfsarts of de ondernemingsraad te bespreken. Ook als je (nog) niet ziek bent, kun je een gesprek bij de bedrijfsarts vragen. Mariëlle A-Tjak vindt het jammer dat dat zelden gebeurt. 'Ik heb het idee dat werknemers dat niet weten.' Haar arbodienst kaart het volgens eigen zeggen wel degelijk aan als meerdere mensen klagen over hun leidinggevende. Een heel enkele keer heeft ze meegemaakt dat de baas werd overgeplaatst. 'Maar ik moet wel zeggen dat het me verbaast hoe lang het duurt voordat een bedrijf echt ingrijpt. Er is dan al veel menselijke schade aangericht.' Pas als er bedrijfseconomische schade kan worden aangetoond komt de directie in actie, is haar indruk.

Toch blijven

'Ik ben op zoek naar iets anders. Ik vind waardering, een goede werksfeer en kansen om mij te ontwikkelen heel belangrijk. En dat ontbreekt er aan bij mijn baan (lees baas). Jammer eigenlijk, want ik heb wel veel leuke collega's en het is een leuk soort bedrijf. Eigenlijk zou ik hem de laan willen uitsturen. Jammer dat ik zijn baas niet ben', reageerde iemand.

Voordat het besluit valt om maar weg te gaan, is het aan te bevelen om een lijstje met pluspunten en minpunten te maken over het werk. Misschien staan alle signalen op rood, maar het kan er ook maar ééntje zijn. En wellicht gaat de baas op termijn toch weg. 'Focus op de positieve kanten: de leuke collega's, het goede salaris, de korte reistijd en zoek je ambitie - voor een poosje - buiten het werk', zegt Mariëlle A-Tjak.

Voor wie zich per se niet wil laten wegpesten door een rotbaas, of wie om financiële redenen wel móet blijven, heeft loopbaanadviseur Jack van Minden een paar tips. 'Als een leidinggevende je vernachelt door zich niet aan afspraken te houden, is het belangrijk om een dossier op te bouwen door de afspraken schriftelijk vast te laten leggen. Worden de afspraken nog niet nagekomen, dan kun je naar een hogere baas stappen met de vraag: hoe lossen we dit op? Bij veel conflicten is het zaak zelf goede analyses te maken. Als er steeds onhaalbare deadlines worden opgedragen, zou je die kunnen vergelijken met die van collega's. Maak eventueel samen een op feiten gebaseerde schatting van de duur van een klus en stap dan weer naar de baas.'

Verwerken en dan verder

'Maak dat je wegkomt!!!!! Zoek een plek waar je je wel kunt ontplooien. Dan maar even geen vet salaris, maar wel plezier in je werk', adviseert een lezer. Veel slachtoffers van rampenbazen zullen dit uiteindelijk ook doen. Maar dan zijn er ook nog een aantal hobbels te nemen. Allereerst moet de soms zeer frustrerende ervaring verwerkt worden. 'Blijf daarom niet met die boze gevoelens rond lopen en gun jezelf de hulp van een goede bedrijfspsycholoog of een maatschappelijk werker,' adviseert bedrijfsarts Mariëlle A-Tjak.

Een ander punt is het volgende sollicitatiegesprek. Hoe verklaar je deze gedwongen overgang? 'Zeg nóóit: ik kon niet met mijn vorige leidinggevende opschieten. Je nieuwe baas gaat zich onmiddellijk afvragen hoe dat bij hem dan wel zal gaan', adviseert Tersteeg. Wie binnen een half jaar opstapt kan aanvoeren: ik heb een verkeerde keus gemaakt. Wie na een jaar of drie opstapt is toe aan een nieuwe uitdaging. 'Problematisch wordt het als je na een jaar of na anderhalf jaar weggaat. Dan moet je een slimme list verzinnen.'

Maar misschien wel het allerbelangrijkste is: voorkom dat de volgende chef weer een rampenbaas is. 'Je moet weten wat de drijfveren in je werk zijn. Mensen die bewust een carrièrestap willen maken of bepaalde talenten willen ontwikkelen, zijn minder vatbaar voor sfeer. Die denken: ik doe dit twee jaar en dan ben ik weer weg. Maar is het belangrijk voor je om in een leuk team te werken, dan moet je goed naar je toekomstige baas en collega's kijken bij het sollicitatiegesprek.' Daarbij moet je vooral je intuïtie volgen, zegt Tersteeg. 'Zet je zintuigen op scherp.'

Maar wat de beslissing ook wordt: hou het hoofd koel en maak een nuchtere analyse. Wacht ook niet te lang. In de meeste gevallen is het aan te bevelen elders te gaan werken. Soms hebben mensen dan weer verschrikkelijk pech. Zoals deze lezer: 'Ik koos voor een interne overstap binnen het bedrijf. Na drie maanden was er een reorganisatie en had ik weer dezelfde baas.'

120.000 rotzakken

Een recent onderzoek van adviesbureau STO(M)P, naar pesten op het werk geeft een indicatie van het aantal rampenbazen. Ongeveer een kwart miljoen werknemers heeft op het werk last van pesten. Daarvan wordt 37 procent gepest door zijn leidinggevende en bij nog eens tien procent van de gepeste werknemers spant de baas samen met andere mensen uit het team. Ruim 120.000 werknemers hebben dus een behoorlijke rotzak (m/v) als manager.

Hoeveel mensen door zo'n manager is de WAO belanden is onbekend. Ongeveer dertig procent van de bijna een miljoen wao'ers ontvangt een uitkering vanwege psychische klachten Een deel daarvan is ziek geworden zijn door ruzie op het werk. Volgens recent onderzoek melden zich jaarlijks 72 duizend werknemers ziek vanwege ruzie op het werk.