Data, dienders en diversiteit

Korpschef Erik Akerboom vertoont de onverstoorbaarheid van de gezaghebbende rationalist die de Nationale Politie nu nodig heeft. Een ander type dan voorganger Gerard Bouman, naar wiens optreden inzake de ondernemingsraad een onderzoek loopt.

Elf procent van de politie is hoger opgeleid, tegenover 35 procent van de hele beroepsbevolking. Wat vindt u hiervan?

'Wij werken in een complexe omgeving die om andere specialismen en kennis vraagt. De wijkagent werkt meer in een netwerk met hoger en middelbaar opgeleiden zoals bestuurders en hulpverleners, en vormt daarin vaak zelfs de spil. En ook de positie van wijkagent op internet wordt prominenter. Dat allemaal vaak in gespannen situaties met criminaliteit en onveiligheid. Dit vereist competenties, kennis en vaardigheden die er niet om liegen. Wij gaan de komende jaren honderden specialisten aannemen in de arbeidsmarkt van hbo- en wo-afgestudeerden; bachelor- en master-instromers. Voor geüniformeerde functies, maar ook voor specialismen zoals financieel, cyber en forensisch speurwerk.'

Naar een intelligentere politie?

'Naar een andere politie. Neem ICT en data. Voor opsporing moest je vroeger goed kunnen achtervolgen, nu moet je met data kunnen omgaan. Dat vereist andere opleidingen. Deze kennis en kunde is deels al aanwezig en deze collega's stromen versneld door. Maar we willen ook met honderden hbo'ers en wo'ers uitbreiden. Wij zoeken mensen met een studie als bestuurskunde, veiligheidskunde, criminologie of bedrijfskunde. Belangrijk daarbij is een groot leervermogen om te kunnen doorgroeien. En specifieke afgestudeerden in de domeinen financiën, forensisch en cyber.'

Inge Philips, uw cyberchef, vertrok naar Deloitte en beweerde daar meer specialisten (120) en armslag te hebben dan bij de politie. Klopt dat?

'Ons Team High Tech Crime telt al ruim honderd mensen, en wij krijgen nog eens tien cyberspecialisten in elke eenheid, naast de specialisten die al werken bij recherche en klassieke politie. Wij groeien de komende vier jaar al met honderd collega's specifiek voor cyber per jaar, maar ik wil er nog 250 extra bij. Want tegenwoordig laat iedere vorm van criminaliteit een digitaal spoor na.'

Wat kost dat? Kunt u concurreren?

'Een ton per medewerker, dus 25 miljoen per jaar, plus werkplekken en spullen. Flink geld. We concurreren als een van de interessantste werkgevers voor wo- en hbo-mensen. Dat komt door de zingeving van het politiewerk, waakzaam en dienstbaar zijn aan de rechtstaat. Werken wordt op veel plekken saaier, maar bij ons zeker niet.'

Maar Inge Philips vertrok en noemt alles bij Deloitte beter…

'Als mensen goed zijn, maken ze carrière. Ik juich het toe dat goede krachten zoals Inge Philips een andere baan kiezen. Zelf ben ik ook enkele keren elders gaan werken. Daar leer je hartstikke veel van. Mensen komen vaak ook weer terug, met nieuwe, waardevolle kennis. En cyberspecialisten, ook bij Fox IT en de AIVD, gaan niet voor het meeste geld. Ze gaan voor interessant werk. Dat is onze attractie.'

Ik sprak een hightech rechercheur die zijn baan bij een IT-gigant opgaf voor de politie, met een veel lager salaris. Maar hij is gedesillusioneerd over het gebrek aan samenwerking en slagkracht en over te veel hiërarchie. Niet goed georganiseerd?

'Misschien juist té goed georganiseerd. We hebben veel functies te nauw beschreven en begrensd, en procedures bedacht waardoor politiemensen zich bekneld voelen in hun werk. Criminelen houden zich niet aan onze organisatievormen. We moeten veel flexibeler worden de komende jaren en met de buitenwereld kunnen meebewegen. Sneller reageren en teams en competenties bijeenbrengen, meer ruimte krijgen en nemen in netwerken. Daar moeten ook vakbonden aan willen meewerken.'

Meer vrijheden nodig, maar anderzijds druk op u vanwege problemen met agenten, waaronder corruptie?

'Je hebt precies ons dilemma te pakken. De politie is een enorme informatiefabriek met gigantische hoeveelheden data. De toegang daartoe is al omvangrijk en zal uitbreiden. Alle 30.000 agenten buiten hebben met smartphones toegang tot alle bureausystemen, om ook mobiel snel te kunnen handelen. Redelijk uniek in de wereld. Maar ook de kwetsbaarheid neemt toe, want data vormen ook handelswaar voor criminelen. Integriteit en bewustzijn in de omgang met data is wel hét thema voor het politiewerk in de komende jaren.'

Hoe doet u dat? Er verschenen al de nodige incidenten in de media.

'Het aantal incidenten neemt niet toe, maar dat lijkt zo want er wordt heftiger op gereageerd, ook in de media. Wij brengen onze incidenten zelf naar buiten en deze krijgen daar buitengewoon veel aandacht. Van banken of Shell hoor je weinig kwesties, want die kennen die transparantie niet. We moeten toegang tot systemen absoluut nog beter regelen. Mensen beter screenen en vooral elkaar aanspreken; wie uit de bocht vliegt, op een harde manier.'

Wat doet u in harde zin om lekken te voorkomen? Het gebruik van systemen beter controleren bijvoorbeeld? Sociale controle?

'De draaischijf van een betere omgang met data is bewustwording door onderlinge gesprekken: achter de computer en in de auto; met leidinggevenden en tussen leidinggevenden onderling. Je collega aanspreken op goede omgang met data. Je mag niet zomaar je buurman natrekken. Dat bewustzijn blijft achter bij de razendsnelle ontwikkeling.'

Als burgers fouten maken, straft de politie. Maar u denkt informatiemisbruik zacht op te lossen. Dat ging toch fout met de lekkende Wilders-beveiliger?

'Integriteit is de basis van politiewerk. Elk integriteitsincident is een klap in het gezicht van de hele politie. Dus integriteitsschendingen pak ik keihard aan, van hoog tot laag. Als iemand bewust lekt, moet 'ie snel naar de uitgang en worden vervolgd. Maar bij slordigheid en onverantwoord gebruik is elkaar aanspreken effectiever. Leidinggevenden moeten het oppakken. En bij signalen van rechercheonderzoek grijpen we snel in. We investeren daarin.'

Waarin? Hoe?

'De komende vier maanden spreek ik met alle leidinggevenden in korte sessies over integriteit, maar ook over andere kwesties als diversiteit en etnisch profileren. Hoe spreek je elkaar aan? Waar moet je op letten? Welk beeld hebben zij van integriteit? Cases delen, controlemechanismen aanscherpen. We drukken op alle knoppen om tot verbetering te komen.'

U gaat meer gekleurde leidinggevenden benoemen. Amsterdam wil zelfs dat 50 procent van de agenten een migratieachtergrond heeft. Gaat die positieve discriminatie niet ten koste van kwaliteit?

'Het gaat altijd om kwaliteit, de beste man/vrouw op de juiste plek. Maar onze herkenbaarheid kan beter, met een juiste afspiegeling. De ambitie is dat de instroom van collega's met een migratieachtergrond landelijk 25 procent wordt. In steden zoals Amsterdam meer en in Friesland en Limburg minder. Deze collega's brengen kennis mee van andere culturen waarvan wij meer kennis in huis moeten krijgen. We nemen vijftienduizend mensen aan in de komende tien jaar, dus ook kwantitatief is diversiteit nodig. Je moet niet alleen met blanke mannen surveilleren of heimelijk observeren in wijken die voor 90 procent allochtoon zijn.'

Als je 100 procent blanke, goed opgeleide mannen en vrouwen inzet, wordt het politiewerk dan minder gedaan?

'Het politievak gaat om zintuigen inzetten, om kennis, uiterlijk en culturele bagage. Op al die factoren scoren we beter als we meer divers zijn. Neem de Erdogan-Gülenverhoudingen, de Koerdische groepen, verschillende moslimrichtingen, het aanspreken van de Marokkaanse gemeenschap. Die kennis hebben we nodig, want dan acteren we beter. Het is onze politie voor iedereen. Meer diversiteit zal ook leiden tot een betere dialoog binnen het korps over zaken als etnisch profileren. En het zal leiden tot een verandering in de politiecultuur zoals we dat ook gezien hebben bij de vele vrouwen en zij-instromers die inmiddels in ons korps werken.'

Doemt met meer andere culturen niet een extra probleem op met integriteit?

'We moeten niet naïef zijn. Het zal niet van een leien dakje gaan, want diversiteit brengt op allerlei terreinen soms culturele en religieuze verschillen. Je moet daarmee leren omgaan, ook qua normen en waarden. Er mag geen misverstand zijn over de norm. Vandaar ook de dialoog. Turk of Marokkaan, dat maakt niet uit, dit is onze norm.'

Zijn er met hen al meer problemen met integriteit en verwacht u een toename?

'Nee, die zijn er niet en ik verwacht ze niet. Ik verwacht wel ingewikkelde dilemma's voor politiemensen zelf en de leiding. Bijvoorbeeld met de familiecultuur en loyaliteit in de Turkse en Marokkaanse samenleving. Makkelijker wordt het niet. Als je als Erdogan-aanhanger een aangifte opneemt van een Gülen-aanhanger, vraagt dat om extra aandacht.'

Kun je niet beter besluiten om dat niet te importeren?

'Nee, de maatstaf is professionaliteit en die brengen we al onze politiemensen bij. Die culturele verschillen en opvattingen mogen geen rol spelen in de handhaving. Diversiteit is een hartstikke belangrijk onderwerp voor ons, geen managementkunstje. De verkleuring van de samenleving gaat door, en door erop in te spelen worden we effectiever.'

De bewaking van Wilders werd u afgenomen en overgedragen aan het leger (BSB). U spreekt van politisering?

'Ja, politie staat meer en meer op de politieke agenda en dagelijks op voorpagina's. Tweede Kamer, gemeenteraden en media vinden veiligheid veel belangrijker. Daar ben ik blij om, maar voor mij tellen de feiten en niet het beeld dat ontstaat uit de aandacht voor incidenten.'

Heeft u last van de problemen bij het ministerie van Veiligheid & Justitie? Moet de politie weer naar Binnenlandse Zaken?

'De politie moet met ieder departement kunnen werken, maar de timing is belangrijk. De politie is meer dan even een pion verzetten tijdens de formatie. Wij willen nu rust en duidelijkheid over welke minister over de veiligheid gaat, ook bij crises.'

Moet de centralisatie teruggedraaid worden?

'De centralisatie naar één politie is een megaklus met 65.000 mensen en systemen, waarbij 230 miljoen bespaard is. Dat wordt vergeten. Maar het lijkt op enkele punten te ver doorgeslagen. In de tweede ronde gaan we politiemensen in de wijk meer ruimte geven, lokale chefs ook. We gaan vragen wat hen belemmert, en echte euvels proberen op te lossen. Kleinschaligheid werkt het best, maar met behoud van het nationale korps dat informatie deelt en snel opschaalt bij grote operaties.'

Wat wilt u bereiken?

'Meer mensen in de wijk, flexibeler, maar ook snel kunnen opschalen bij grote problemen. Ook meer hoger opgeleiden; er lopen al hbo'ers op straat. Ten derde beter in cyberspeurwerk worden. Ook moet de investering in IT van 12 naar 15 procent van het budget, dat betekent ongeveer 150 miljoen extra. Ten vijfde individuele agenten betere zorg bieden bij problemen.'

En vertrouwen bij burgers vergroten?

'Van die aandacht voor incidenten kom ik niet meer af. Dat geeft wel druk, maar nog steeds heeft 70 procent van de bevolking een groot vertrouwen in de politie. Mensen willen graag politie in de wijk. De prestaties zijn op niveau gebleven en zelfs verbeterd als je kijkt naar de traditionele criminaliteit. Dat vind ik het allerbelangrijkste van de afgelopen periode, ondanks de reorganisatie.'

Hebt u het gevoel dat wellicht ineens de spanningen in de samenleving kunnen toenemen, met meer harde confrontaties en escalatie?

'Door druk in de samenleving die onmiskenbaar toeneemt, meer onzekerheid en ongenoegen met social media kan het inderdaad sneller ontvlammen. Berlijn, Parijs en Brussel tonen aan hoe dat kan uitpakken. De politie loopt soms al met lange wapens door Amsterdam, dat was tien jaar geleden nog ondenkbaar. Ook daarom moeten onze thermometers beter worden en moeten we met meer en hoger opgeleide mensen in wijken werken.'