‘Vrouwelijk rolmodel in de wetenschap is hard nodig’

Wat vind je ervan dat de NWO Athena Award aan jou is toegekend?

‘Natuurlijk is het heel leuk om zo’n prijs te ontvangen. Maar nog mooier dan de prijs zelf vind ik dat ik ervoor ben voorgedragen door oud-promovendi en ex-medewerkers; vrouwen met wie ik in de loop der jaren heb samengewerkt en voor wie ik als mentor heb gefungeerd. De meesten van hen werken ondertussen bij andere academische ziekenhuizen, in Nederland maar ook in het buitenland, wat ik heel bijzonder vind. Want zo’n voordracht, daar gaat nog best een hoop werk in zitten. En daar is de commissie kennelijk in meegegaan.’

Je bent manager onderzoek van de divisie Kind in het UMC Utrecht en wetenschappelijk directeur van het FOCIS Centre of Excellence. In het juryrapport worden naast je onderzoek ook je leiderschapskwaliteiten en rol als mentor geprezen. Hoe geef je daar invulling aan? En wat heb je daarbij gehad aan je eigen vrouwelijke rolmodellen?

‘Ik heb verschillende mentoren gehad: vrouwen voor wie ik veel bewondering heb en die mij allerlei nuttige adviezen hebben gegeven. Zoals prof. Leonie Taams, die ik haar hele carrière al ken en die voor mij een voorbeeld is binnen het vakgebied. Maar ook mijn huidige afdelingshoofd, prof. Linde Meyaard. Ze is heel direct, maar op een hele prettige, respectvolle manier. Zij heeft me goede adviezen gegeven over het maken van keuzes.’

‘Maar als ik toch één iemand moet uitlichten: Elsken van der Wall, hoogleraar oncologie. Zij staat aan het hoofd  van één van de zes onderzoekspeerpunten binnen het UMC Utrecht. Ze is niet alleen een internationaal erkende autoriteit op het gebied van borstkankeronderzoek, maar ook een geweldig leider.

Ze is heel scherp op de inhoud, kritisch als het nodig is, maar tegelijkertijd kan ze heel goed mensen met elkaar verbinden. Ze is er niet op uit om mensen op hun nummer te zetten, maar zorgt ervoor dat iedereen zich gezien en gehoord voelt. Daarbij doet ze alles met lef en humor, zonder zichzelf heel belangrijk voor te doen.’

‘Wij hebben binnen het UMCU sowieso een groep met vrouwen die niet alleen inhoudelijk sterk zijn, maar ook krachtige leiders, transparant en integer. En ook nog eens hele goede voorzitters – wat je zeker niet van alle mannen op die positie kunt zeggen. Voor vrouwen ligt de lat helaas nog steeds hoger.’

De recentste jaarlijkse Monitor van het Landelijke Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren (LNVH) laat nog steeds een weinig rooskleurig beeld zien als het gaat om de positie van vrouwelijke wetenschappers. Ook bij de UMC’s is na enkele jaren van toename sprake van een stagnatie van het aantal vrouwelijke hoogleraren. Wat maakt het zo lastig om als vrouw carrière te maken in de wetenschap?

‘We weten inmiddels dat de man-vrouwverhouding, ook bij het domein levenswetenschappen, ondertussen redelijk gelijkgetrokken is. Die barrière is dus al weggenomen. Maar voor vrouwen blijft het nog steeds lastig om in de wetenschap te blijven. Daar komt veel meer bij kijken. Naast inhoudelijke kennis moet je ook heel stevig in je schoenen staan. Vrouwen gaan vaak minder risico’s aan, ze maken zich minder zichtbaar.’

‘De wetenschap is een hele competitieve, harde en conservatieve werkomgeving. Vrouwen die zich niet prettig voelen bij deze cultuur haken af. Dit geldt overigens ook voor mannen. Gelukkig komt er binnen het UMC Utrecht en de Universiteit Utrecht steeds meer aandacht voor inclusiviteit.’

‘Immunologie omvat allerlei verschillende deelgebieden, zoals de afweer tegen infecties en tumoren, maar ook auto-immuunziektes, waarbij het afweersysteem zich richt tegen eigen lichaamscellen. Mijn eigen onderzoek richt zich op chronische ontstekingen van de huid, zoals extreem eczeem, van de darm, zoals de ziekte van Crohn, maar ook reuma bij kinderen. Die diversiteit maakt mijn vakgebied ook zo interessant.

Voor mij was die interesse destijds ook de drijfveer om te gaan promoveren.’

‘Inhoudelijk lukte het me ook allemaal, maar ik ben door sommige oudere, mannelijke hoogleraren destijds ook regelmatig – letterlijk – weggezet als ‘meisje’. Om te leren hoe ik in de wetenschap hogerop kon komen, had ik andere vrouwen nodig. Dat is waarom vrouwelijke rolmodellen hard nodig zijn: om je te laten zien dat je je niet hoeft te conformeren aan die machocultuur, dat het ook op een andere manier kan. Maar wat ze me ook hebben geleerd, is dat het goed is om vaker ‘ja’ te zeggen, niet te bescheiden te zijn, voor je mening uit te komen en je zichtbaar te maken. Dingen die voor mannen veel vanzelfsprekender zijn.’

Hoe is de verhouding man/vrouw binnen immunologie? En kunnen vrouwelijke onderzoekers bijdragen?

‘Binnen immunologie hebben wij al een redelijke man-vrouwverhouding. In het landelijke bestuur zitten zelfs meer vrouwen dan mannen. Binnen onze afdeling immunologie is het aandeel vrouwen ongeveer 40 procent. Maar bij andere vakgebieden, zoals reumatologie, zijn de mannelijke hoogleraren nog in de duidelijke meerderheid.’

‘Auto-immuunziektes treffen vaker vrouwen dan mannen: grofweg 2 op de 3 patiënten is vrouw. Zo’n 10 procent van de mensen in Nederland heeft last van een of andere chronische immuunziekte. Daarbij is er meestal sprake van een hele vervelende, levenslange, soms onzichtbare aandoening die patiënten belemmert in hun dagelijks functioneren. We kunnen ondertussen met medicatie het een en ander doen om de klachten te onderdrukken, maar het zou heel fijn zijn om mensen te kunnen genezen. Dat zou een enorme impact hebben op het leven van de patiënten, onder wie veel kinderen.’

‘Het verschil tussen mannen en vrouwen wordt binnen het immunologieonderzoek overigens al langer meegenomen dan bijvoorbeeld bij hartonderzoek, omdat hartaandoeningen veel meer met mannen werden geassocieerd. Maar wat medicatie betreft richt het onderzoek binnen immunologie zich ook met name op mannelijke proefpersonen, terwijl de ziekten vooral vrouwen treffen. Dat is dus inderdaad nog een discrepantie die moet worden overbrugd.’

‘Het onderzoek heeft dan ook baat bij meerdere perspectieven. Niet allen van vrouwen overigens, maar bijvoorbeeld ook van mensen met een andere etnische achtergrond.’