Moeders verliezen in 7 jaar bijna 50 procent inkomen, vaders 0

Als eerste: wat is de kindboete? Inkomensderving door minder werktijd vanwege het grootbrengen van kinderen. Die is in Nederland anno 2021 nog steeds aan de orde van de dag. Zeven jaar na de geboorte van hun eerste kind schieten moeders er qua inkomen bijna 50 procent bij in. En vaders? 0 procent, helemaal niets.

Hoe kan dat, in het geëmancipeerde Nederland? Sara Rellstab en Simon Rabaté, onderzoekers van het Centraal Planbureau (CPB), poogden dat uit te zoeken. Rellstab, een Zwitserse onderzoeker, heeft de kindboete ook onderzocht voor haar proefschrift aan de Erasmus Universiteit.

Ook uurloon daalt

Eerst de verschillen tussen mannen en vrouwen in kindboete: uit het onderzoek van Rellstab en Rabaté blijkt dat na zeven jaar moederschap, het inkomen van vrouwen met 46 procent is gedaald. Bij vaders is dat 0 procent. De arbeidsparticipatie van vrouwen daalt ook, 13 procent, die van vaders stijgt met 2 procent. Vrouwen gaan bovendien 47 procent minder werken, vaders 2 procent. Maar de inkomensdaling van moeders is niet geheel te wijten aan minder werkuren. Hun uurloon daalt namelijk ook, met 13 procent, terwijl het uurloon van vaders gemiddeld stijgt (2 procent).

Internationaal onderzoek in 2019 en in 2020, uitgevoerd door het National Bureau of Economic Research in Cambridge, toont dat de kindboete hoger is in Duitsland (60 procent) en Oostenrijk (50 procent), en het laagst in Denemarken (20 procent). De ’baarboete’ is in Zweden 25 procent, in Engeland 45 procent en in de VS en Spanje 30 procent.  Lager dan bij ons dus.

‘Moeders horen thuis’

Opvallend is de aangetoonde samenhang van de kindboete met waarden, dat wil zeggen de cultuur. Zo kreeg in een EU-enquête in 2012 de opvatting ‘Een vrouw moet thuisblijven met een kind onder de schoolgaande leeftijd’ bijval van 75 procent van de Duitsers. In Israël, Zweden, Denemarken en  Nederland kreeg die met 25 procent van de geënquêteerden, mannen en vrouwen, de minste bijval.

40 procent van de Nederlanders is het eens met de opvatting: ‘als een moeder buitenshuis werkt, lijdt het kind’. Die culturele dimensie is zo sterk dat politieke maatregelen daar niet tegenop kunnen. ‘Opvallend is dat door de overheid verstrekte en zwaar gesubsidieerde kinderopvang geen effect heeft gehad op de afname van de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen’, zeggen deze onderzoekers.

Betaald zwangerschapsverlof helpt op de korte termijn de kindboete te verminderen, maar daarna niet. Zo bleek dat vaderschapsverlof in Zweden slechts een licht negatieve invloed had op inkomens van vaders. Traditionele familiesteun zoals kinderbijslag heeft zelfs een negatief effect op de inkomensverschillen tussen man en vrouw. De staat compenseert een mogelijk tekort aan gezinsinkomen, wat resulteert in minder inkomen voor moeders, niet van vaders.

De kindboete valt dus vooral te verklaren door de arbeidsmarkt en culturele opvattingen. Het overheidsbeleid heeft weinig invloed op de beloningsverschillen tussen man en vrouw na geboorten. In traditionele omgevingen is de kindboete het grootst, vaak generaties lang doorgegeven.

Uit het internationale onderzoek van het National Bureau of Economic Research in Cambridge blijkt dat de kindboete in de meeste landen vooral de eerste jaren na de geboorte optreedt, maar uit het Nederlandse onderzoek blijkt dat die in ons land ook na deze jaren toeneemt. Hoe kan dat? Nederlandse vrouwen gaan na de eerste jaren kinderopvoeding veelal (weer) in deeltijd werken en maken weinig carrière, zegt het CPB. Sara Rellstab benadrukt dat Nederlandse vrouwen zich prettig voelen bij minder werkbelasting, niet enkel vanwege meer tijd voor kinderen. ‘Het punt is meer dat vrouwen, omdat ze betaald en onbetaald werk doen, minder vrije tijd hebben dan anderen als ze niet deeltijdwerken.’

Rellstab: ‘Uit de Emancipatiemonitor blijkt dat Nederlanders traditioneel dachten dat de ideale werktijd voor vaders voltijd was. Dit is de laatste jaren verschoven naar een ideaal van vier dagen per week. Van moeders daarentegen wordt verwacht dat zij twee tot drie dagen per week werken, er is weinig steun voor voltijdwerkende moeders.’

Culturele verschillen

Boeiend zijn de verschillen in culturele omstandigheden in het Nederlandse onderzoek naar kindboete: verschillen in migratieachtergrond, tussen man-vrouw- en vrouw-vrouw-stellen, naar sector (bedrijven vs. overheid) en religieuze oriëntatie. Een belangrijke aantekening daarbij is dat er een samenhang is tussen kindboete en de genoemde achtergrond, maar dat er niet noodzakelijk een oorzakelijk verband is aangetoond.

Uit de data blijkt dat bij lesbische stellen de beloningsverschillen minder dan 20 procent zijn. Bij Marokkaanse en Turkse migranten is de kindboete het grootst, bij Surinaamse en Antilliaanse stellen het kleinst. Hogeropgeleide moeders hebben minder te maken met inkomensdaling. In de particuliere sector is de daling van inkomen bij moeders aanmerkelijk groter dan in de publieke sector.

In Denemarken is onderzoek gedaan naar lesbische stellen en de kindboete. Is de kindboete zonder traditionele man-vrouwverhoudingen veel kleiner? Na uitsluiting van mogelijke andere invloeden als opleiding en zwangerschapsverlof blijkt er inderdaad een significant verschil tussen heteroseksuele en lesbische moeders van geadopteerde kinderen die de kinderzorg op zich nemen.

Tekst gaat verder onder de banner

Bijbel, islam en grootouders

Rellstab onderzocht de relatie tussen de kindboete en traditionele opvattingen door te kijken naar gemeenten met relatief veel kerkbezoekers en stemmers op de Staatkundig-Gereformeerde Partij (SGP). Ze vond in de Nederlandse Biblebelt een 9 procentpunt hogere kindboete dan in andere gemeenten.

Is het SGP-stemmen doorslaggevend, of zijn die dorpen wellicht in hun geheel behoudender in opvattingen? Rellstab: ‘Dat is mogelijk, helaas kan ik dat onderscheid niet maken met de beschikbare data. Maar alle twee verklaringen komen overeen met de interpretatie dat de inkomensverlaging van moeders na de geboorte hoger is in groepen met traditionelere opvattingen.’

Geldt hetzelfde voor CDA-stemmers? ‘Het blijkt dat stemmers op ChristenUnie en CDA veel minder traditionele opvattingen uiten dan SGP-stemmers, en daarom zijn stemmers op CDA minder geschikt om mijn onderzoeksvraag te beantwoorden. Mijn doel was te onderzoeken hoe traditionele opvattingen en inkomensdaling na geboorte samenhangen.’

Het blijkt bij dat vrouwen van Turkse en Marokkaanse komaf de kindboete hoger is. Heeft dat met het geloof te maken? Rellstab: ‘Ik kan wel migratieachtergrond meenemen in vergelijkingen, maar dat staat nog niet gelijk aan een sterk islamitisch geloof.’

Als traditionele gezinnen er zelf voor kiezen dat moeders minder werken, in hoeverre is de kindboete dan een probleem? Rellstab: ‘Dat is een relevante vraag. Als ouders bij elkaar blijven, hoeft dat geen probleem te zijn, zeker niet als ze de opvoed- en huishoudelijke taken naar ieders tevredenheid verdelen. Maar zodra het tot een scheiding komt, tegenwoordig vaak het geval, kan het problematisch worden. En je moet je afvragen of jonge vaders genoeg tijd kunnen doorbrengen met hun kinderen.’

Gratis kinderopvang

Beleid blijkt minder van invloed op verkleining van de kindboete dan genderopvattingen. Wat te doen? Egbert Jongen, programmaleider Arbeid bij het CPB en docent aan Universiteit Leiden: ‘Er ligt een SER-voorstel voor twee dagen gratis kinderopvang, sommige politieke partijen willen geheel gratis kinderopvang. De SER noemt als belangrijke reden om achterstandsgezinnen en lagere inkomens te helpen, want nu maken vooral midden- en hogere inkomens gebruik van kinderopvang. Maar meer en goedkopere kinderopvang heeft maar een beperkte invloed op de inkomensdaling van moeders.’

Rellstab: ‘Op korte termijn brengen die maatregelen geen grote verandering teweeg, maar op langere termijn zou dat kunnen, zo blijkt in Scandinavische landen. Je moet de combinatie van betaald werk en kinderzorg faciliteren, want anders is de kindboete onontkoombaar. Het is wel de vraag of kindboete in de Nederlandse samenleving door iedereen als probleem wordt ervaren, dat is echt een polariserend onderwerp.’

Moet je je als overheid bemoeien met waarden van mensen, en zo ja, hoe dan? Jongen: ‘De vrije keuze van individuen en stellen staat voorop. De overheid moet mensen informeren over de gevolgen van die keuzes, bijvoorbeeld kwetsbaarheid bij een scheiding, werkloosheid en andere tegenslagen.’

Familiehulp zoals kinderbijslag verhoogt de kindboete, want vrouwen blijven daardoor eerder thuis. Moet de kinderbijslag dan worden afgeschaft? Daarover zijn de onderzoekers het niet eens. De kinderbijslag kan contraproductief zijn, maar ook bijdragen aan een betere verdeling van taken en betaald werk tussen ouders.

Tot slot: het woord kindboete of child penalty is negatief, alsof kinderen verzorgen een straf oplevert. Rellstab: ‘Inderdaad een ongelukkige benaming, maar de eerste onderzoekers hebben die term bedacht. Ik vind ‘inkomensdaling na moederschap’ neutraler.’