Marktwerking maakt meer kapot dan je lief is

Elke treinforens kent alle KNMI-weercodes uit haar hoofd. Vooral storm, hagel of sneeuw vreest zij, want dat betekent onherroepelijk grote vertragingen. Waarschijnlijk door het hele land. Voormalig de Volkskrant- en later De Correspondent-verslaggever Sander Heijne ging op onderzoek uit. Hoe kunnen een paar brokken sneeuw en ijzel een heel netwerk platleggen? Een paar gesprekken met machinisten, spoormanagers en conducteurs later wordt de oorzaak duidelijk: de onzalige splitsing in 1995 van ProRail en de NS.

Waar voorheen een machinist en een rayonmanager elkaar de helpende hand en een brander toestaken, is het beheer van de rails en wissels nu louter in handen van ProRail. De gestrande NS-machinist moet wachten tot een ProRail-team (dat PER AUTO reist!) ter plekke arriveert. Dat kan alleen maar vertragingen opleveren. Later in zijn boek Er zijn nog 17 miljoen wachtenden voor u gaat Sander Heijne ook nog in op het Fyra-drama, de overdosis aan vreetschuren op NS-stations en andere spoorellende.

Post, ziekenzorg en kinderopvang

Zo zoekt en vindt Heijne doorgeschoten marktwerking in de publieke sector. Hij legt de nadruk op de post, ziekenzorg en de spoorwegen. Maar ook de kinderopvang komt langs, die door politieke ingrepen overgeleverd werd aan buitenlandse investeerders.

Eerst zet Heijne een stap terug in de tijd, kijkt naar de verschillende economische visies van Milton Friedman en John Keynes, over de rol van de overheid en hoe een vrije markt in principe voor efficiëntere post, ziekenhuizen, scholen en kinderopvang zou kunnen zorgen. De auteur ziet Margaret Thatcher als de eerste regeringsleider die publieke sectoren aan de vrije markt uitleverde. Ronald Reagan en later Ruud Lubbers volgden haar voorbeeld.

Dat gaat in Nederland al snel mis. Eindresultaat: 11.000 Nederlandse postbodes die worden ontslagen. Ziekteverzekeraars en artsen die elkaar in een wurggreep houden en gezamenlijk worstelen met een overschot aan bureaucratie (bij huisartsen tot wel 30 procent van de werktijd).

Succesvolle marktwerking

Is marktwerking dan per definitie fout (een boodschap die premier Rutte niet in dank zal aannemen)? Nee, stelt Heijne. Hij geeft als voorbeeld de mobiele telefonie. Daar is door concurrentie van verschillende aanbieders een veelheid aan tarieven en producten ontstaan, waar de consument van profiteert. Probleem bij ziekenhuizen is dat een patiënt niets te kiezen heeft: hij moet wel in dat nabije ziekenhuis in Helmond een operatie ondergaan, hoger eigen risico of niet.

Heijne formuleert een aantal randvoorwaarden waar succesvolle marktwerking bij voormalige staatsbedrijven aan moet voldoen. Duidelijk. Hij schrikt er niet voor terug zichzelf in ik-vorm midden in het verhaal te stellen, een typisch geval van De Correspondent-schrijfstijl. Minder helder maakt Heijnes wie hij allemaal voor zijn casestudies heeft gesproken. Geen directe citaten, alleen parafrases. Dat houdt het tempo er flink in: zeven jaar research en artikelen in 177 pagina’s gepropt. Maar de lezer wil namen en rugnummers, emoties, quotes. Nu blijft dit hyperactuele onderwerp onnodig ver van de lezer staan. Wat niet wegneemt dat iedereen die dit boek leest, woest wordt op Haagse politici en managers en hun gemakzuchtige stokpaardjes. Een oplossing heeft Heijne niet echt, daarvoor is hij te veel de observerende reporter.