Douglas Rushkoff: ‘Wij laten ons gewillig ketenen door technologie'

Fotografie: Marjolein Vinkenoog

Rushkoff vind ik al 25 jaar de briljantste denker over onze hedendaagse digitale samenleving. Hij komt graag naar Nederland, zoals recent voor een lezing bij Impakt in Utrecht, waar Intermediair hem sprak en fotografeerde.

Internet beloofde begin jaren negentig cultuur voor de non-elite, het slechten van vele grenzen waarbij we het hele creatieve proces zouden openen voor de massa. Wat waren we naïef, he?

‘Eigenlijk niet, internet is een groot zakelijk succes en brengt vooral gemak in consumentisme. We lieten ons tot prooi maken van start-up- en surveillancekapitalisme. Zoveel creatieve geesten zijn verloren gegaan in het ziekelijke najagen van geld.’

Wie organiseert dan het verzet tegen de volgens u destructieve economie van ijzersterke concerns als Amazon, Apple, Facebook en Uber?

‘Er moet zoveel gebeuren, van nieuwe internationale wetgeving tot vernieuwing van het onderwijssysteem. En een fundamenteel andere instelling van burgers met begrip en enthousiasme voor ons als menselijke wezens in plaats van exploitatie met opbrengsten en voordelen als digitale consument.’

Maar de maatschappij is hevig verdeeld.

‘Ja, vooral door angsten: voor immigranten, vreemdelingen, wetenschappers, politici, journalisten. Angst is reëel en kun je enkel overwinnen met begrip en argumenten. Waarom zijn ze bang? Ook Donald Trump: welke ervaringen leiden tot zijn opstelling tegenover vrouwen, klimaatactivisten en minderheden?’

Stel, u mag de president een paar uur spreken. Verandert u zijn houding?

‘Dat is mogelijk. Tenminste voor een korte periode. [schaterlacht] Wie weet, als hij meer begripvolle gesprekken heeft. Hij is geblokkeerd om de wereld anders te bekijken, anticipeert alsmaar op angsten van zijn aanhangers en elimineert juist tegenspraak.’

Hoe verandert ons werk in de huidige samenleving?

‘Werk is er om jezelf te verwezenlijken, essentiëler nog dan je brood verdienen. Werk wordt niettemin steeds meer ingezet voor productie en consumptie van overvloed en geeft velen weinig inherente bevrediging. We zien werk nog te veel als rechtvaardiging om inkomen te genereren, en moeten onderkennen dat we minder nodig hebben om voor te moeten werken.’

Hoe?

‘Kwaliteit van werken en persoonlijke vervulling vooropstellen; je verzetten tegen saai, plichtmatig en vaak zinloos werk. Werk herinrichten naar gemeenschappelijke behoeften, zoals vroeger: een windmolen, brood, verwarming. Met samenwerking in kleine bedrijven met de buurt als afzetgebied, in gezamenlijk bezit door werkers. In plaats van maximalisatie van winst en beurswaarde ver weg van de arbeid juist je bekommeren om collega’s en klanten. Die zijn je letterlijk nabij, dus ga je daar goed mee om.’

Ondertussen hebben we meer banen dan ooit met winsten ver weg.

‘Ja, en we werken harder dan ooit. Werkloosheid is laag, maar hebben mensen zekerheid van die banen? In de VS hebben steeds meer mensen twee of drie banen, maar zijn ze onzekerder dan ooit over hun werk en bestaan. Ze zijn eerder ‘overemployed’.’

Paradox: Nederland telt het hoogste percentage ‘self-employed’ werkers (zzp’ers) die pretenderen vrij te zijn. Is dat juist nieuwe slavernij?

‘Precies, vergelijk het met Taylorism [wetenschappelijke bedrijfsvoering, red.] waarbij mensen nog louter instrumenten voor vloeiende processen zijn ter maximalisatie van opbrengsten. Ook al die zogenaamde zelfstandigen werken voor optimale aandeelhouderswaarde ver weg. Een Amazon en Apple zijn feodale forten.’

Weer die vraag: hoe bestormen we die forten?

‘Stap als regeringen af van die focus op banen. Verbeter arbeidswetgeving die internationale concerns nu nog bevoordeelt omdat regeringen meegaan in de concurrentiestrijd om hun vestigingen. Concerns prediken altijd ‘deregulering’, maar ze putten juist voordelen van het uitspelen van reguleringen tegen elkaar. Ten koste van lokale bedrijven, kijk maar eens in de dorpscentra en winkelstraten.’

Maar overal is ‘innovatie’ de heilige graal, gericht op mondiaal concurreren, ook in Nederland. U legt de zweep over het wetenschappelijk-technologisch-industrieel complex.

‘Met de zegeningen van de wetenschapsindustrie en haar samenspannende futuristen gaan techconcerns door met het versnellen van de beschaving. Onder het valse uitgangspunt dat iedereen er beter van wordt. Elke belemmering voor de vlekkeloze groei van de economie met technologische innovatie willen ze elimineren; zoals de kosten van arbeid, de grenzen van markten en regels, de schade voor de planeet, ethische twijfels of menselijke kwetsbaarheid.’

Sprak u de bazen van Google en Facebook daarop aan?

‘Ik zat nooit met Eric Schmidt op Burning Man, maar ze lezen me wel. Ik heb invloed op de bewustwording binnen die techconcerns, vooral op collectief niveau. Silicon Valley denkt logischerwijs vanuit technologie, dat is de kracht. Nu vragen ze: hoe kunnen we met technologie mensen beter helpen? Dus ze zien mensen nog als passief. Maar het debat is er. Geholpen door de klimaatverandering. De klok tikt voor iedereen.’

Zijn Amazon, Google en Facebook schuldig, of onderwerpen (‘enslave’) wij ons eenvoudig aan beloften van gemak en ‘gratis’?

‘Dat is helemaal waar. Met kolonialisme en industrialisatie waren mensen weerloos tegen onderwerping. Nu laten wij ons gewillig ketenen door technologie, die ons bewustzijn en onze tijd koloniseert. Maar bewustwording en dus ook het verzet beginnen te groeien, ook tegen slavernij in Azië om onze apparatuur te maken.’

Gaan robots ons bevrijden van naar werk?

‘Dus zo min mogelijk mensen met lastige eisen voor betekenisvol werk, salaris en zorg? Al die overwinningen op menselijke arbeid maakt ons duurder tegenover de digitale uitvoering van functies, uiteenlopend van robotisering tot 3D-printing. Ons werk wordt steeds meer geobserveerd en de data daarvan gebruikt voor algoritmes om ons op den duur te vervangen of tot slaaf te maken.’

We kunnen er toch beter van worden?

‘Laat dat dan ook het doel zijn, de mensheid beter maken en niet de concerns machtiger en rijker. We blijven nu mensen aanpassen aan de noden van de markt en haar perverse systemen. Dat kunnen machines beter. Vervang ook die laatste 20 procent van het saaie werk dan maar door robots. Natuurlijk is er een perspectief dat we nog twintig uur nodig hebben om materiële behoeften te vervullen. Dan werken we meer om onszelf te verwezenlijken, zoals onderwijzen, mantelzorgen, gemeenschapswerk, kunst en cultuur. Maar al die mooie bedrijfsinnovatie gaat ten koste van ons als wijzelf niet het doel bepalen en handhaven.’

Wat wil je de komende twintig jaar bijdragen?

‘Ik weet niet wat egoïstischer is: ideeën blijven opschrijven en zo breed mogelijk verspreiden. Of voortaan m’n kop houden en me lokaal inzetten voor de gemeenschap, bijvoorbeeld in onderwijs. Moeilijk. De tussenweg wil ik bewandelen: de volgende generatie helpen om de intellectueel-sociale weg te benadelen en de wereld vooruit te helpen.’