Niet perfect, maar herkenbaar: zo werken rolmodellen wél

Als er in ieder geval één ding uit Spaans’ onderzoek naar voren komt is dat het hebben van rolmodellen, in dit geval voor studenten geneeskunde, een duidelijke meerwaarde heeft. ‘In vergelijking met studenten zonder een rolmodel gaven respondenten mét een rolmodel aan zich niet alleen meer thuis te voelen binnen de opleiding, maar ook hogere cijfers te halen.’

Hoewel het onderzoek van Spaans, die op 15 juli is gepromoveerd aan het UMC Utrecht, gericht is op rolmodellen in de geneeskundeopleiding, zijn haar bevindingen breed toepasbaar. Niet alleen onderwijsinstellingen maar ook veel organisaties worstelen immers met de vraag: hoe kunnen we divers talent aanspreken met behulp van de inzet van - herkenbare – rolmodellen?

Wat maakt een goed rolmodel

En dat is, zo blijkt uit Spaans’ onderzoek, precies waar de schoen wringt. ‘Binnen de geneeskundeopleiding verstaat men onder rolmodel: een excellente arts. Maar als studenten zich daar niet mee kunnen identificeren, werkt dit eerder afschrikwekkend en demotiverend dan inspirerend. En geeft het aanleiding om te denken: zo iemand kan ik toch nooit worden. Studenten met een migratieachtergrond zien minder vaak artsen die op hen lijken, en missen dus vaker zo’n inspirerend, herkenbaar rolmodel.’ 

Je weet overigens nooit wat iemand tot een herkenbaar rolmodel maakt, aldus Spaans. ‘Mensen zijn nu eenmaal een optelsom van persoonlijke eigenschappen en voorkeuren. Sommige hiervan zijn zichtbaar, zoals huidskleur en geslacht, maar voor andere aspecten, zoals geloofsovertuiging en seksuele geaardheid, geldt dit niet.’

Mozaïek aan rolmodellen 

En dat is volgens Spaans ook waar het bij de presentatie van rolmodellen vaak misgaat. ‘Hoe goed bedoeld ook: een vrouw met een hoofddoek op de voorgrond plaatsen, alleen omdat je een bepaalde groep wilt aanspreken, is risicovol. Je reduceert iemand daarmee tot een stereotype. Mensen zijn zoveel meer dan hun religie. Ze identificeren zich daarnaast wellicht ook met hun gender, leeftijd, opleiding of seksuele geaardheid.’

Lees ook: 'Terug naar kantoor? Prima, Boomer. Maar fix eerst dat het daar geen giftig sociaal moeras is'

In de praktijk bleken geneeskundestudenten dan ook niet één excellente arts als rolmodel te hebben, maar eerder een mozaïek aan rolmodellen, opgebouwd uit stukjes van verschillende artsen. Spaans: ‘Uit mijn onderzoek bleek dat studenten vaak samengestelde rolmodellen hadden - overigens vaak zonder dit te beseffen. Naast voorbeeldfiguren uit de beroepsgroep, zoals een arts of docent, behoorden hiertoe met name mensen buiten de opleiding, zoals ouders, een oom of buurvrouw.’

Tekst gaat verder onder de vacatures

Je kan voor een ander hoe dan ook niet bepalen wie zijn of haar rolmodel is, al dragen organisaties wel degelijk de verantwoordelijkheid voor het beeld dat ze naar buiten toe uitdragen. In plaats van hun (potentiële) medewerkers rolmodellen op te dringen kunnen organisaties beter een waaier aan voorbeelden presenteren, waar mensen hun eigen rolmodel uit kunnen samenstellen op grond van hun eigen ambities en behoeftes, zegt Spaans op grond van haar onderzoek. ‘Vergelijk het met een lopend buffet waar potentiële werknemers met hun bordje langslopen. Als je ze alleen maar erwten voorschotelt, staat de werknemer die niet van erwten houdt aan het eind van het buffet met een leeg bordje. En heeft hij of zij er niks te zoeken. Zorg dus liever voor een gevarieerd buffet: met voor ieder wat wils.’

Lees ook: Loop je vaak achter op je inbox? Dit is waarom het zo ongezond is

Bovendien veranderen, naarmate je ouder wordt en je levensomstandigheden zich wijzigen, ook je rolmodellen, legt Spaans uit. ‘Het is niet meer dan logisch dat eerstejaars geneeskundestudenten, als ze een jaar of 18 zijn, hele andere ambities en behoeftes hebben dan wanneer ze op het punt staan kinderen te krijgen. Daarmee verandert ook het soort rolmodellen waar ze zich aan willen spiegelen.’

Van Claire Huxtable tot Freek Vonk

Zo is Spaans inmiddels zelf moeder van drie kinderen, en doet ze voor haar moederrol inspiratie op bij uiteenlopende personen. ‘In de eerste plaats mijn eigen moeder,  mijn vriendinnen, maar ook Claire Huxtable, de moederfiguur uit de Cosby Show. Als wetenschapper hebben mijn begeleiders de afgelopen jaren voor mij als voorbeeld gediend: mijn promotor Harold van Rijen, vanwege de manier waarop hij zijn wetenschappelijke loopbaan met zijn gezin combineert, en promotor Gönül Dilaver als ambitieuze, op verbinding gerichte, vrouwelijke wetenschapper.’

Op de vraag wie Spaans op werkgebied als haar ultieme rolmodel ziet zegt ze, ietwat verrassend: ‘Freek Vonk! Wat hij doet voor de popularisering van de wetenschap, hoe hij de vertaalslag maakt van zijn expertise naar het bredere publiek, dat vind ik geweldig inspirerend! Ik zou wel de Freek Vonk van de rolmodellen willen worden.’