Echte leiders hebben een missie

Bestuursadviseur Arjan Eleveld kwam zo vaak “onechtheid” tegen in zijn werk en daarbuiten, dat hij in een boek duidelijk wilde maken dat we daar doorheen moeten breken. Echte leiders volgen hun eigen missie en ethiek. 'Met die onechtheid in formele communicatie en in mission statements of met het verhullen van drijfveren, zoals aanzien en geld, moeten we maar eens ophouden', vindt hij.

Het gekke is dat we vaak weten dat iets niet helemaal klopt, maar het toch accepteren. 'We begrijpen het wel. Alsof er een soort code is dat we het halve verhaal vertellen. Het zijn ook geen mensen met slechte bedoelingen.'

Maar onechtheid werkt wel verkeerd uit, want het leidt tot politieke spelletjes, en die verzwakken organisaties. 'Die spelletjes zijn ongelooflijk zichtbaar in de organisatie en bij spelletjes in de top doet iedereen mee. Het gaat bij de onechte leider eerst om eigenbelang en dan pas om de organisatie. De sterke focus op geld verdienen en nóg meer geld verdienen ontspoort. Het leidt tot onwenselijke effecten. De essentie van het boek is de relatie tussen drijfveren van bestuurders en de onechte communicatie te laten zien die leidt tot boardroom dynamics en de maatschappelijke tweedeling.'

Fundamentele drijfveren

Geld vervult een effectieve rol om behoeften te bevredigen. Het gaat echter fout als de onderliggende drijfveren uit balans zijn. Eleveld: 'Bij de drijfveer bestaanszekerheid heb je op een gegeven moment genoeg, maar bij een drijfveer als aanzien of erkenning heb je nooit genoeg. Miljardairs kijken neer op degenen die “maar” 1 miljard hebben. Dat de rijkste 1 procent meer bezit dan de overige 99 procent op de wereld, is zo'n onvoorstelbaar scheve verdeling. Het ontspoort.'

Om het tij te keren, moet de balans tussen de 'zeven fundamentele drijfveren' terugkeren. Eleveld: 'Onechtheid ontstaat wanneer leiders voornamelijk worden gedreven door de behoefte aan “aanzien”. Het is een egocentrische doelstelling die aanzet tot ambitie en heel hard werken, maar het niet goed doet in de publieke opinie. Je kunt je personeel nu eenmaal niet vertellen dat je op zoek bent naar bewondering. Dan is je positie als leider weg. Daarom kies je voor de onechte uitleg.'

Echte leiders

Medewerkers hebben die onechtheid van hun leider in de gaten en meten zich een berekenende houding aan. 'Het vernietigt het psychologisch contract met de organisatie. “De baas is met zichzelf bezig, dus ik ook.” Zij willen zich nog wel inspannen, maar alleen als dat direct wordt gecompenseerd.'

Eleveld noemt Steve Jobs als voorbeeld van een echte leider. 'Hij had veel geld, maar was echt bevlogen. Hij wilde iets neerzetten. Zijn ambitie ging verder dan zijn eigen grootsheid.' Als vergelijkbaar voorbeeld in Nederland noemt Eleveld Feike Sijbesma, topman van DSM. 'Hij wil echt iets bereiken met zijn bedrijf, en wat hij doet met het World Food Programme, is indrukwekkend.' Ook een organisatie als Buurtzorg, laatst nog uitgeroepen tot Beste Werkgever, wil volgens Eleveld iets zinvols neerzetten. 'Verder willen ze ook laten zien dat ze het beter doen dan andere organisaties, maar dat is heel legitiem.'

Als onechte leider kun je een echte leider worden als je tijdig bij jezelf te rade gaat. 'Vraag je af wat echt belangrijk is. Vaak komen mensen er na hun 45e achter dat het niet alleen om aanzien gaat. Richt je dus ook op maatschappelijke zaken als je je schaapjes op het droge hebt. Dat kan heel bevredigend zijn. Het maakt je gelukkiger.'

Iemand als Gijs de Vries, die veel geld verdiende bij Ernst&Young, stapte na een ernstige ziekte over naar het Rode Kruis waar hij “slechts” 120.000 euro per jaar verdient. 'Hij verklaarde onlangs dat dit leven hem veel meer oplevert. Je moet je leven natuurlijk ook anders durven inrichten. Nee, niet iedereen zou een dergelijke wake-upcall nodig moeten hebben.'

Doel ligt buiten jezelf

Onecht gedrag leidt tot wegebbend geloof in gezagsdragers en grote onvrede bij veel mensen. Volgens Eleveld zou veel kunnen veranderen als bij alle bedrijven het besef van echt leiderschap met een missie zou doordringen. 'Je bent meer dan een kanaal dat geld van de klant overdraagt aan de aandeelhouder. Je moet je als bedrijf afvragen wat je zelf toevoegt. Het liefst iets in het verlengde van je business, maar het kan ook ontwikkeling van een buurt zijn. Dat inspireert.' Het gaat bij een echte leider dus niet om charisma, want charismatische leiders zijn volgens Eleveld meestal nogal egocentrisch, maar om het doel (purpose). 'En dat doel ligt buiten jezelf.'

De inspiratie zit ook niet in de leider zelf, maar in dat doel. En in een organisatie met een doel is een goed samenwerkend team essentieel. Om dat te bereiken, moeten de leden elkaar eerst accepteren. 'Ze moeten elkaar leren kennen, begrijpen en niet in elkaars vaarwater gaan zitten.' Wil je een echt goed team zijn, dan moet je elkaar ook kunnen uitdagen en aanspreken. 'Dat vraagt om veel vertrouwen tussen de teamleden en de wetenschap dat het niet persoonlijk is, maar gaat om het dienen van de zaak. Uiteindelijk moet iedereen hetzelfde doel dienen. Dat is dus niet alleen carrière maken, maar ook de zingevingsdrijfveer. Als dat lukt, dan is het “echt” en kun je daar echt warm van worden.'