De coronacrisis maakt steden minder aantrekkelijk

‘Weet er iemand misschien een werkruimte voor mij?’, gooide een vriendin laatst in de vriendengroepsapp. ‘Ik kan echt niet werken thuis.’ Na een maand thuiswerken in haar appartement van 40 m2 hield ze het niet langer meer uit. Haar rug deed pijn van het zitten aan de eettafel en haar vriend – die in de horeca werkt – zat zonder werk thuis. Terwijl zij als scrummaster de hele dag moest videobellen, probeerde hij zich in diezelfde ruimte zo stil mogelijk te houden. Verre van een ideale situatie – voor beiden.

De burgemeester van New York zei het onlangs al in een persconferentie: het is in deze tijd niet bepaald gunstig om een vibrant city te zijn. Alles wat een stad aantrekkelijk maakt – bioscopen,  theater, dicht bij je werk wonen of op de bonnefooi een terrasje pakken – is nu weggevallen. Wat overblijft is vooral: weinig ruimte. Parken zijn al snel overvol, in winkels is het haast onmogelijk 1,5 meter afstand te houden en een eigen tuin om even uit te waaien of van de zon te genieten is maar weinigen gegeven.

Misschien versterkt de coronapandemie de toch al voorzichtig begonnen trek naar het toegankelijke platteland, denkt Eveline van Leeuwen, hoogleraar stedelijke economie aan de Wageningen Universiteit. ‘De lockdown heeft precies laten zien wat de stad eigenlijk is: de afwezigheid van ruimte tussen mensen en gebouwen. Door de coronacrisis realiseren we ons dat afstand ook een nuttig iets is. Vroeger, toen er allerlei ziekten heersten, was dat besef er meer, maar de afgelopen tijd waren we dat een beetje vergeten.’

Brede welvaart

De ‘brede welvaart’ – oftewel aspecten die bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving, zoals meer groen, minder luchtvervuiling en meer sociale cohesie – was in de Randstad al vele malen lager dan in de rest van Nederland. Door de coronacrisis is dit verschil alleen maar groter geworden, zo blijkt uit een enquête die Van Leeuwen uitvoerde onder 2.000 mensen, met name hoogopgeleiden. ‘Dat komt bijvoorbeeld omdat het in steden lastig was te bewegen – sportscholen waren dicht – maar ook doordat de interactie tussen personen anders was.’

Sociaal contact was door corona ineens iets bedreigends geworden, wat in steden goed te merken was in supermarkten en bouwmarkten en tijdens wandelingen in het park. Degenen die te weinig afstand hielden, konden op zijn minst een uitbrander verwachten. In dorpen is die interactie over het algemeen anders, zegt Van Leeuwen. ‘Mensen kennen elkaar van gezicht, het zijn familiar strangers, dat is minder bedreigend dan iemand die je totaal niet kent.’

Nu er steeds minder ziekenhuisopnamen zijn, worden we losser: we mogen weer in groepen bijeenkomen en voorzichtig op het terras zitten. Maar wat voorlopig blijft, is (grotendeels) thuiswerken.

Voor veel mensen geen probleem: uit een recent onderzoek van Intermediair en de Nationale Vacaturebank blijkt dat de tevredenheid over het thuiswerken over het algemeen hoog is. En ook veel werkgevers staan er positief tegenover. Bedrijven als Facebook en Google hebben al aangekondigd het thuiswerken tot eind dit jaar te verlengen. En een aantal Nederlandse bedrijven, zoals softwarebedrijf Typeqast, techbedrijf Jet-Stream en zorginstelling Ksyos, hebben de huur van hun kantoor zelfs al opgezegd. Het grote voordeel: de talentenpool waaruit bedrijven kunnen kiezen, wordt groter als woon-werkverkeer (grotendeels) wegvalt.

Maar het thuiswerken heeft ook nogal wat gevolgen voor economieën die compleet gebouwd zijn rondom woon-werkverkeer. Denk hierbij aan het openbaar vervoer dat in spitsuur extra voertuigen inzet, kantoren die zich met name vestigen in steden en restaurants en lunchtentjes die volledig afhankelijk zijn van de lunchende werknemers van omringende kantoren. Als dat allemaal wegvalt, dan wordt de stad minder aantrekkelijk. ‘Wat je dan krijgt, is dat met name de kwetsbare mensen in de stad blijven’, zegt Van Leeuwen. ‘Mensen die het zich kunnen veroorloven, trekken weg.’

Extreem scenario

Maar dat is een extreem scenario, benadrukt de hoogleraar stedelijke economie, van een complete volksverhuizing zal waarschijnlijk niet snel sprake zijn. Daarnaast hebben steden vaker perioden van krimp gekend en zich daarna weer ‘heruitgevonden’. Maar dat de coronacrisis de voordelen van het platteland zichtbaar heeft gemaakt en dat een stad niet zaligmakend is, is overduidelijk. We hebben ervaren dat een prikkelarmer leven rust kan geven en hebben verlangd naar ruimte om ons heen.

Laten we de kennis die we nu hebben vooral gebruiken om steden leefbaarder te maken, zegt Van Leeuwen. ‘Groen is belangrijk, het helpt ons te ontspannen, het is goed voor onze gezondheid en tegen klimaatverandering, bijvoorbeeld doordat het regenbuien opvangt en verkoeling brengt.’ Daarnaast hebben veel stedelingen ervaren hoe fijn het is nu het rustiger is op straat: minder toerisme, minder verkeer, minder festivals.

Stadsbesturen zijn inmiddels aan het puzzelen hoe de stad weer aantrekkelijker kan worden voor de bewoners. Zo worden in Amerikaanse steden drukke wegen (in elk geval tijdelijk) gesloten om ruimte voor recreatie te creëren. En misschien, heel misschien, worden steden met oververhitte huizenmarkten weer bereikbaarder voor starters, als grote investeerders hun geld uit de huizenmarkt halen.

En die vriendin die gek werd van het thuiswerken en gebrek aan ruimte? Die heeft inmiddels eieren voor haar geld gekozen. De huur van haar appartement is opgezegd en het koopcontract voor een huis in Castricum is getekend. Tuintje voor, tuin achter, ze kan niet wachten.