Last van 'mentale jeuk'? Waarom zelfs het negeren van een notificatie al schade aanricht aan je focus

Afbeelding boven artikel ter illustratie. Bron: Getty Images.

Volgens Stefan van der Stigchel, hoogleraar Cognitieve Psychologie aan de afdeling Experimentele Psychologie van de Universiteit Utrecht, moeten we het vraagstuk ‘social stress’ serieuzer nemen dan we nu doen. ‘Je ziet in recente rapporten over onze samenleving termen als altijd aanstaan en hypernerveus. Dat begint steeds nadrukkelijker een rol te spelen als je kijkt naar de belastbaarheid die een mens per dag heeft.’

Social stress: eigen schuld?

Werkstress nemen we serieus. Daar horen cao-afspraken, HR-beleid en arbo-interventies bij. Maar sociale druk - de verwachting dat je altijd bereikbaar bent, gelijk reageert en overal bij bent – wordt vaak als een individuele keuze gezien. ‘Bij werk kun je tegen een werkgever zeggen dat het zijn verantwoordelijkheid is dat een werknemer zonder te hoge belasting zijn werk kan doen. Bij social media wordt die verantwoordelijkheid bij het individu neergelegd; jíj kiest er tenslotte voor om je leven zo in te vullen. Maar daar wringt het, want ons brein maakt geen onderscheid tussen werkmail of een vriendenappje.’

Mentale jeuk 

Al die berichten, werk en social, slurpen aandacht. Als hoofdonderzoeker van het Attention Lab onderzoekt Van der Stigchel hoe dat werkt. ‘Je kunt je aandacht maar op één ding tegelijkertijd richten. Toch proberen we het massaal: multitasken tijdens vergaderingen, appen tijdens een film, scrollen bij een concert. Notificaties spelen daarin een cruciale rol.’

Een notificatie leidt niet alleen tijdelijk af, legt hij uit. ‘We zien dat de prestatie op een taak langere tijd achteruitgaat. Ik noem dat mentale jeuk. Zelfs als je de telefoon niet oppakt, is de schade al aangericht. Op het moment dat je iets ziet binnenkomen, is je aandacht al weg. Het kost tijd voordat je weer volledig terug bent bij datgene waarmee je bezig was. Je pakt de smartphone en bent zo twintig minuten verder.’

Aandacht is een batterij

Herstellen van zo’n concentratieverstoring duurt even. ‘Je aandacht is een batterijtje dat je gedurende de dag moet opladen,’ zegt Van der Stigchel. ‘Veel mensen laden die batterij te weinig op.’ Minipauzes – even naar buiten kijken, wandelen, niets doen – zijn volgens hem essentieel om je aandachtsysteem te laten herstellen. ‘Als je elk leeg moment vult met scrollen of appen, blijft je brein in een lichte staat van alertheid. Het gevolg: je komt ’s avonds vermoeid thuis en hebt minder emotionele controle.’

De theorie dat slaapproblemen door blauw licht komen, nuanceert hij. ‘Het gaat om wat er óp het scherm gebeurt. Interactie met vrienden houdt je alert. Wetenschappelijk is aangetoond dat je langer nodig hebt om in slaap te vallen als je voor het slapengaan nog ligt te appen.’

Sociale druk is contextafhankelijk

Is sociale druk dan net zo zwaar als werkdruk? Dat hangt volgens Van der Stigchel af van de context. ‘Werkdruk ervaar je sterk als je veel stress hebt en niet gestoord wilt worden. In een leuke fase van je werk kun je een berichtje in de avond best hebben. Maar bij een grote bezuinigingsronde voelt elk berichtje als een last.’

Hetzelfde geldt voor privé, voegt hij toe. ‘Een familiecrisis of relatieproblemen maken je draagkracht kleiner. Burn-out wordt dan ook steeds minder gezien als puur werkgerelateerd. Het is een complex fenomeen waarbij ook je privésituatie en de rust die je neemt een rol spelen.’

Moeite om het als probleem te zien

Sociale overbelasting is lastig te erkennen, juist omdat het vaak verbonden is met leuke of waardevolle relaties. Wie klaagt over te veel vrienden of uitnodigingen, klinkt al snel ondankbaar. Toch is het volgens Van der Stigchel niet vreemd dat we hier tegenaan lopen. ‘We zijn een samenleving aan het inrichten die niet helemaal past bij hoe ons systeem werkt. Schermen schreeuwen om aandacht en sociale netwerken zijn gebouwd op voortdurende interactie. Door die sociale context voel je bijna niet meer dat je eigenlijk rust had moeten nemen.’

Afkicktips 

Afkicken van al die sociale aandachttrekkerij is niet makkelijk. Van der Stigchel, die boeken schreef als Grip op je Aandacht maakt een vergelijking: ‘Je gaat niet diëten met een pak koekjes naast je laptop. Dat is wat je doet als je probeert te concentreren met een smartphone in de buurt.’ Hij geeft de volgende tips:

• Scheid werk en privé: ‘Een afzonderlijke werk- en privételefoon kan helpen om die werelden gescheiden te houden.’

• Beperk je apps: ‘Ik heb zelf maar één sociaal platform op mijn smartphone. Dat voorkomt dat ik ongemerkt van alles open.’

• Zet notificaties uit: ‘Opvallend hoeveel mensen groepsapps gewoon aan laten staan. Zet ze uit en voorkom de mentale jeuk.’

• Werk met tijdsloten: ’Plan vaste momenten om berichten te checken in plaats van continu.’

• Creëer minipauzes zonder scherm: ’Even naar buiten staren is geen tijdverspilling, maar herstel.’

Van der Stigchel vergelijkt het met roken. ‘We hebben roken moeilijker gemaakt. Zo kun je ook dingen doen om te voorkomen dat je jezelf verliest en minipauzes mist. Aan het einde van de dag heb je dan mentale energie over, zodat je ’s avonds met meer aandacht bij je sociale netwerken kunt zijn. Misschien is dat wel de kern van social stress: dat je nergens meer volledig aanwezig bent.’