Mag je worden verplicht om over te werken? Advocaat Paul Snijders vertelt hoe ver een werkgever daarin mag gaan

Het is niet zo gek dat veel mensen de regels rond overwerk vaag vinden. Volgens arbeidsrechtadvocaat Paul Snijders kent de Nederlandse wet eigenlijk geen duidelijke definitie ervan. ‘En er bestaat ook geen algemene wettelijke verplichting om overwerk altijd extra te betalen. Dat betekent echter niet dat werkgevers onbeperkt extra uren kunnen eisen.’

Contract en cao zijn leidend

Of een werknemer verplicht kan worden om over te werken, hangt volgens Snijders in de eerste plaats af van de arbeidsovereenkomst en de cao. ‘In veel contracten staat bijvoorbeeld dat overwerk al in het salaris is inbegrepen. Vooral bij bepaalde functies of hogere salarissen zie je dat vaak terug.’

Ontbreken zulke afspraken, dan kan een werkgever zich beroepen op het instructierecht. Dat is de bevoegdheid van werkgevers om aanwijzingen te geven over hoe het werk moet worden uitgevoerd. ‘Maar ook dat instructierecht kent duidelijke grenzen,’ benadrukt Snijders. ‘De kern blijft steeds de afgesproken arbeid in de arbeidsovereenkomst. Dat betekent dat extra arbeid niet automatisch afdwingbaar is als daar geen afspraken over bestaan.’

Niet altijd ‘nee’ zeggen

Het is echter ook niet zo dat werknemers altijd simpelweg ‘nee’ kunnen zeggen tegen overwerk. ‘Van werknemers mag in beginsel wel worden verwacht dat zij gehoor geven aan een redelijke opdracht tot overwerk,’ zegt Snijders. ‘Bijvoorbeeld bij plotselinge, onvoorziene omstandigheden.’ Denk daarbij aan acute drukte, uitval van collega’s of noodsituaties binnen een organisatie. Maar structureel overwerken ligt juridisch veel gevoeliger. ‘Een werkgever kan niet eindeloos structureel extra uren verlangen puur op basis van het instructierecht.’

Harde grenzen en privéomstandigheden 

Zelfs als contract of cao overwerk toestaan, blijft de Arbeidstijdenwet volgens Snijders een harde grens trekken. Voor werknemers van achttien jaar en ouder geldt onder meer: maximaal twaalf uur per dienst, maximaal zestig uur per week, gemiddeld maximaal 55 uur per week over vier weken, en gemiddeld 48 uur per week over zestien weken. Voor nachtdiensten gelden strengere regels. ‘Die normen zijn dwingend. Daar kun je contractueel niet zomaar van afwijken.’

Werkgevers moeten bovendien rekening houden met persoonlijke omstandigheden van werknemers. ‘De Arbeidstijdenwet verplicht werkgevers om, voor zover redelijk mogelijk, rekening te houden met omstandigheden buiten het werk. Dat kan bijvoorbeeld gaan om mantelzorg, zwangerschap, gezondheidsklachten of zorgtaken voor kinderen. In zulke situaties kan een weigering van overwerk juridisch gerechtvaardigd zijn.’

Wanneer wordt overwerk betaald?

Een ander groot discussiepunt: moet overwerk altijd extra worden vergoed? Volgens Snijders hangt ook dat volledig af van de gemaakte afspraken. ‘Als een cao of arbeidsovereenkomst een regeling bevat voor toeslagen of tijd-voor-tijd, dan geldt die regeling.’

Ontbreken zulke afspraken, dan wordt belangrijk of de werkgever het overwerk daadwerkelijk heeft opgedragen of ermee heeft ingestemd. ‘Alleen uit eigen beweging langer blijven om zo meer te kunnen verdienen, is meestal onvoldoende voor een loonvordering,’ zegt Snijders. Toch kunnen werkgevers soms ook zonder expliciete afspraken verplicht zijn om overwerk te compenseren. ‘Bijvoorbeeld wanneer sprake is van structureel en substantieel overwerk dat met medeweten van de werkgever wordt verricht en waar de werkgever ook voordeel van heeft.’

Wanneer overwerk routine wordt

Volgens Snijders wordt het juridisch extra interessant wanneer werknemers langdurig structureel meer uren werken dan in hun contract staat. ‘Dan kan het karakter van overwerk verdwijnen.’ 

De Hoge Raad oordeelde daar in 2024 ook over. Structureel overwerk kan uiteindelijk onderdeel worden van de normale arbeidsovereenkomst. Dat heeft gevolgen voor zaken als vakantiegeld en vakantieloon, zegt Snijders. ‘Als iemand jarenlang structureel meer werkt dan contractueel is afgesproken, kun je dat niet eindeloos blijven zien als vrijblijvend extra werk.’

Belangenbalans 

Volgens Snijders onderschatten zowel werkgevers als werknemers vaak hoe genuanceerd het juridisch ligt. ‘Overwerk is niet automatisch verplicht, maar ook niet automatisch vrijblijvend.’ De omstandigheden maken steeds het verschil, denk aan wat staat er in het contract, hoe structureel is het, waarom is het nodig en hoe redelijk is het verzoek? ‘De wet zoekt uiteindelijk een balans tussen de belangen van werkgevers en de bescherming van werknemers.’

Wat kun je doen bij discussies over overwerk?

• Als je begint met werken: onderhandel over vergoeding van overwerk als je solliciteert op een functie waarin je veel uren gaat maken.

• Controleer wat er in je contract en cao staat over overwerk. 

• Houd zelf goed bij hoeveel uren je werkt en deel dat met je werkgever als nodig. 

• Trek aan de bel bij structureel overwerken. 

• Let op wettelijke rusttijden en maximale werktijden. 

• Geef tijdig aan als overwerk botst met zorgtaken of gezondheid. 

• Vraag duidelijke afspraken over compensatie of tijd-voor-tijd. 

• Win juridisch advies in bij langdurige conflicten over overuren.