Stop met brainstormen met je collega’s: ‘Je IQ daalt met 20 punten’

Ook al zet je een groep mensen met een gemiddeld IQ van 140 bij elkaar om te brainstormen, dan nog zakt het niveau naar middelmatig, legt Koenen uit. ‘Dat komt doordat dominante sprekers het denkproces sturen en dat heeft een grote invloed op de andere mensen in de groep. Mensen met afwijkende ideeën haken snel af, of ze gaan twijfelen aan zichzelf. Het resultaat is dat afwijkende ideeën snel weggefilterd worden, soms al voordat ze überhaupt uitgesproken zijn.’ 

Wat we vaak als samen denken zien, is volgens Koenen in werkelijkheid een proces waarin een paar stemmen de richting bepalen en de rest volgt. Daarmee verlies je precies wat brainstormen zou moeten opleveren: variatie, creativiteit en nieuwe invalshoeken.

Eerst individueel

De sleutel tot beter brainstormen zit daarom in een simpele maar krachtige ingreep, volgens Koenen: begin altijd individueel. Laat iedereen eerst vijf minuten in stilte nadenken over het vraagstuk en mogelijke oplossingen. Geen overleg, geen discussie, alleen eigen gedachten op papier. ‘Dat zorgt ervoor dat het denken veel meer kanten opgaat.’ Belangrijk daarbij is dat iedereen daadwerkelijk input levert. Niet “ik weet het niet” of “alles is al gezegd”, maar een duidelijke bijdrage van ieder individu. Ook uitspraken als “ik sluit me aan bij de vorige” worden niet geaccepteerd. Iedereen denkt zelf na en brengt iets unieks in. 

Juist die gelijkwaardigheid maakt het verschil. In zijn eigen werk gebruikt Koenen daarbij soms nog een extra prikkel: ‘Stel dat je het wél weet wat zou je dan zeggen?’ Die simpele vraag doorbreekt blokkades en activeert het denken. Koenen: ‘Mensen blijken bijna altijd wél met een idee te komen wanneer ze zo worden uitgedaagd. Het laat zien dat denken niet stopt omdat er geen ideeën zijn, maar omdat we onszelf te snel afremmen.’

Actief tegendenken

Maar zelfs met goede ideeën ligt een volgende valkuil op de loer: groepen die te snel dezelfde kant op bewegen. Daarom is het essentieel om actief tegendenken te organiseren. Koenen benadrukt dat groepen van nature geneigd zijn om bevestiging te zoeken en afwijkende informatie te negeren. ‘Bij een bedrijf dat bezig was met een grote overname, bleven we in cirkeltjes redeneren. We waren eigenlijk al overtuigd.’ Zijn interventie was simpel: neem bewust de tijd om alleen maar argumenten tégen het plan te bedenken. ‘Waarom is dit géén goed idee?’ 

Door die vraag centraal te stellen, ontstond er ruimte voor andere inzichten en risico’s die eerder buiten beeld bleven. In dit specifieke geval leidde het er zelfs toe dat de overname niet doorging. Dat is niet altijd het doel, maar het effect is wel duidelijk: door tegendenken toe te voegen, worden ideeën scherper, robuuster en beter doordacht. Het voorkomt dat een groep zichzelf vastzet in één denkrichting en vergroot de kwaliteit van besluitvorming aanzienlijk.

Onderzoek de verschillen

Wanneer de ideeën zijn opgehaald en het tegendenken is toegevoegd, komt pas de gezamenlijke fase. En ook daar ligt de nadruk niet op snelle conclusies, maar op het verdiepen van verschillen. In plaats van direct te oordelen of te kiezen, draait het om vragen stellen en onderzoeken. Wat maakt een idee anders? Waar zit spanning tussen voorstellen? Wat zien we over het hoofd? Een krachtige interventie die Koenen hierbij gebruikt, is de vraag: ‘Wat is de eerlijkste zin die je nu kunt opschrijven?’ 

Die uitnodiging dwingt mensen om voorbij sociaal wenselijke antwoorden te gaan en echt te reflecteren. Het resultaat is vaak verrassend scherp en eerlijk. Volgens Koenen zit daar een belangrijk principe achter: goed denken vraagt tijd, vertraging en soms ook ongemak. De eerste, snelle antwoorden komen bijna altijd uit bestaande patronen. Pas wanneer je de tijd neemt om verder te denken, ontstaan nieuwe inzichten. Effectief brainstormen is dus geen kwestie van zoveel mogelijk ideeën roepen in korte tijd, maar van het zorgvuldig inrichten van het denkproces: eerst individueel, dan kritisch verdiepen en pas daarna samen onderzoeken. Juist in die structuur zit de winst.