‘Ik verstijfde als hij bij mij in de buurt kwam’

Illustraties: Anna Boulogne

Volgens twee Belgische onderzoeken uit 2003 en 2007 was 1 op de 10 werkenden slachtoffer van structureel pesten. Volgens een recenter Nederlands onderzoek uit 2017, uitgevoerd door het TNO, wordt 1 op de 6 werkenden structureel gepest op de werkvloer. Dat komt neer op 16,7 procent van alle werkenden in Nederland. Deze mensen, vaker vrouw dan man, hebben structureel te lijden onder verbaal geweld, dwingende controle of seksuele intimidatie.

Gebrek aan kennis

Vaak is een vertrouwenspersoon of preventiemedewerker P&O inschakelen bij pesterijen of psychisch geweld niet voldoende, weet Karin de Jong uit ervaring. Zij is door een collega meer dan een jaar structureel psychisch mishandeld.

‘Ik heb melding gedaan van zijn gedrag, maar vervolgens miskende de HR-afdeling het probleem’, verteld De Jong. Dat leidde tot een verkeerde aanpak. De Jong: ‘Tijdens een mediation-traject werd het alleen maar erger. De dader speelde de vermoorde onschuld en draaide de boel om. Het zou wel aan mij liggen, kreeg ik te horen. Misschien had ik iets niet verwerkt in mijn jeugd. Ik voelde mij machteloos.’ Een vertrouwenspersoon helpt dus niet als hij/zij de dynamiek van psychisch geweld niet herkent en niet weet hoe te helpen.

Wat beweegt volwassen mensen om te pesten en psychisch geweld te gebruiken? Volgens Elfi Baillien, verbonden aan de KU Leuven en onderzoekster van pesten op de werkvloer, kan iedereen dader of slachtoffer worden: ‘Als stress toeneemt, raken mensen gefrustreerd. Dat kan zich uiten in agressief gedrag’, legt Baillien uit. ‘Maar dat is altijd een samenspel van factoren, niet alleen een kwestie van persoonlijkheid.’

‘Pesten is een vorm van psychische mishandeling’, zegt Baillien. ‘Het is lastig meetbaar. Toch weten we drie groepen slachtoffers van structureel pesten te onderscheiden.’ Die groepen verschillen door de mate waarin zij worden gepest. Baillien: 'In België bedraagt de groep die zwaar wordt gepest, zowel persoonlijk als werkgerelateerd, zo’n 3,5 procent. In totaal, dus de drie groepen samen, heeft zo’n 15 tot 18 procent van alle werkenden te maken met structurele pesterijen op de werkvloer.’

Glijdende schaal

Een verziekte bedrijfs- of angstcultuur is geen voorwaarde voor meer kans op pesterijen of psychische geweld. 'Ik ervoer op mijn afdeling absoluut geen angstcultuur,' zegt De Jong. 'Ik had een goede band met mijn leidinggevende en er was sprake van wederzijds vertrouwen. Ook was het voor medewerkers laagdrempelig om contact te maken en werkten we succesvol samen met veel werkplezier. Dat gebeurt niet in een angstcultuur.'

Toch werd De Jong slachtoffer van psychische mishandeling door een collega. De dader ging geraffineerd en methodisch te werk. ‘Hij kwam twee jaar geleden bij ons werken. Vanuit onze functie hadden we veel contact en ook al snel een klik. Hij vleide me en wist mijn vertrouwen te winnen’, vertelt De Jong. ‘We hadden dezelfde visie, humor en interesses. Hij vond mij goed in mijn werk en ook een leuke vrouw, hij maakte een emotionele connectie met me. Maar dat was allemaal gespeeld.’

‘Toen de connectie eenmaal was gelegd, begon hij met seksueel getinte opmerkingen. Langzaam sloeg het door naar seksuele intimidatie: “Gaan we het nog doen, of niet?” Het was een glijdende schaal van manipulatie en intimidatie, niet alleen op seksueel gebied.’ Volgens De Jong bracht hij haar in totale verwarring. ‘Hij stootte me af en trok me weer aan. Langzaamaan ga je steeds meer twijfelen aan jezelf en brokkel je af. Je verliest de verbinding met jezelf.’

Als De Jong hem hierop aansprak, draaide hij het om of ging hij direct over op een ander onderwerp. De Jong: ‘Mensen die anderen psychisch mishandelen, zijn meesteracteurs die zelfs psychologen om de tuin kunnen leiden. Ze isoleren het slachtoffer en gedragen zich naar de buitenwereld volkomen normaal. Het zijn wolven in schaapskleren.’

Het leidde bij De Jong tot slapeloze nachten, concentratieproblemen en verminderde productiviteit. ‘Op kantoor was ik constant gefocust op wie er door de deur kwam lopen, en niet op mijn werk. Als hij in de buurt kwam, verstijfde ik.’ Ook buiten het werk om waren de gevolgen verstrekkend. De Jong: ‘Tijdens het mediation-traject ben ik hem een keer tegengekomen in de supermarkt. Vanaf dat moment was ik bang om de deur uit te gaan.’ Ze belandde na een breakdown op haar werk in de ziektewet, toen werden bij haar door een psycholoog kenmerken van PTSS vastgesteld. Een litteken voor het leven, dat voorkomen had kunnen worden.

Tekst gaat verder onder de banner

Taboe

‘Daar proberen we met de stichting het Verdwenen Zelf verandering in te brengen’, zegt voorzitter Tako Engelfriet. ‘We ondersteunen slachtoffers in hun herstel van psychische mishandeling en delen onze kennis. Ook bieden we trainingen aan voor professionals om dit probleem beter te herkennen en te voorkomen’, legt Engelfriet uit. ‘Dit probleem kan bedrijven door ziekteverzuim, onderzoeken en rechtszaken namelijk ontzettend veel geld kosten en zelfs kapot maken.’ Volgens een TNO-onderzoek uit 2017 nemen slachtoffers gemiddeld 7 extra verzuimdagen op. Dit kost het Nederlandse bedrijfsleven per jaar 1,7 miljard euro.

Volgens Engelfriet van het Verdwenen Zelf heerst er een taboe op psychisch geweld. ‘Bij mishandeling denk je vaak aan fysiek geweld. Maar de gevolgen van psychische mishandeling kunnen veel verstrekkender gevolgen hebben.’ Daarbij is het onderscheid tussen psychisch geweld in huiselijke kring en op de werkvloer niet altijd relevant. Engelfriet: ‘Psychisch geweld is een term die toepasbaar is op elke afhankelijkheidsrelatie. Dus ook op werkrelaties.’

Engelfriet: ‘Iedereen is manipuleerbaar en kan slachtoffer worden van psychisch geweld. Het maakt niet uit hoe hoog of laag je bent opgeleid of welke culturele achtergrond je hebt.’ Nederland loopt qua aanpak ver achter op andere Europese landen. ‘In het Verenigd Koninkrijk is psychische mishandeling sinds enkele jaren strafbaar. Dat zou in Nederland ook moeten gebeuren’, meent Engelfriet. ‘Wanneer je psychisch geweld apart strafbaar stelt, verander je de norm. Zo kun je het taboe om het te bespreken veel makkelijker doorbreken; binnenshuis, op scholen en op de werkvloer.’

‘Stel psychisch geweld apart strafbaar’

Baillien is het daarmee eens: ‘Door wetgeving is er in België veel veranderd in twintig jaar tijd.’ Toch is volgens haar preventie minstens zo belangrijk. ‘Het is van belang om organisaties bewust te maken van het onderwerp en handvatten te geven voor hoe ze moeten reageren’, zegt Baillien. ‘Ook de voorbeeldrol van leidinggevenden in het aangeven van grenzen is belangrijk. Het is makkelijker pesten te voorkomen dan een bestaand geval op te lossen.’

Voor De Jong kwamen deze tips helaas te laat. Gelukkig is ze hersteld, de dader ontslagen en zij weer aan het werk. Tijdens dat proces van een jaar heeft ze ontzettend veel gehad aan het Verdwenen Zelf. ‘Via de website van de stichting heb ik uiteindelijk een therapeut gevonden die begreep wat ik had meegemaakt’, zegt De Jong. ‘Dat begrip en die kennis waren zo fijn.’ Toch wil De Jong meer aandacht voor het probleem. ‘Het zou fantastisch zijn als de overheid psychisch geweld apart strafbaar zou stellen. Dit gedrag moet eerder en beter herkend worden.’

Die toenemende aandacht lijkt zijn vruchten af te werpen. Afgelopen donderdag 25 februari is er een gezamenlijke motie (D66, GroenLinks en PvdA) ingediend voor een onafhankelijk onderzoek naar – de strafbaarstelling van – psychisch geweld. De motie is met een overweldigende meerderheid aangenomen (149 stemmen voor). De Jong: ‘Dat is toch fantastisch? Het voelt als erkenning. Niet alleen voor mij, maar ook voor al die andere slachtoffers.’