‘Streven naar perfectie is goed, perfectionisme niet’

Tijdens sollicitatiegesprekken komt de onvermijdelijke vraag ‘wat is jouw slechtste eigenschap?’. Jij antwoordt grimlachend dat je een perfectionist bent, en je werk zo goed mogelijk probeert te doen. Bravo! Niet het origineelste antwoord, maar die drempel ben je over.

Maar hoe is het om écht een perfectionist te zijn? Om elke mail zes keer door te lezen voor je hem verzendt? Om twee weken te besteden aan een klus van een dag, omdat je bang bent fouten te maken en jouw naam eronder staat? Om elke ochtend een uur aan je kantooroutfit te besteden voor je de deur uitgaat? Ervaringsdeskundige Chantal van der Leest weet precies wat je dan doormaakt. Gelukkig is ze psycholoog, dus kan ze ook het verschil uitleggen tussen streven naar perfectie en een perfectionist zijn. Voor de goede orde: zij hoort bij de tweede categorie. Ze schreef er een zelfhulpboek over (al mogen we dat niet zo noemen): Waarom perfectionisten zelden gelukkig zijn – 13 tips tegen perfectionisme (uitgeverij Business Contact). Op een winderig terras van Het Lokaal in Amersfoort (waar ze overigens perfect zelfgebakken zandkoekjes verkopen) praat ze over haar boek en haar strijd met perfectionisme.

Hoe definieer jij perfectionisme?

‘Bij perfectionisme leg je de lat zo hoog voor jezelf en laat je daar zoveel van je eigenwaarde van afhangen, dat je juist het tegendeel bereikt. Je gaat allerlei overdreven of zelfs overbodige dingen doen. Daardoor is het eindresultaat niet perfect maar vaak slechter. Jezelf voor uitdagingen stellen en streven naar perfectie is echt iets anders dan lijden aan perfectionisme. Een examen goed doen, je record op de marathon verbeteren, dat kan gepaard gaan met hele positieve emoties, van perfectionisme ga je je alleen maar slecht voelen. Als maatschappij vinden we perfectionisme een goede eigenschap, als je maar het scherpe randje eraf haalt. Dan onderschat men hoe erg het is. Je zegt ook niet dat iemand de scherpe randjes van een depressie moet afvijlen!’

Dus tijd voor een boek. Bovendien lijkt het of perfectionisme steeds meer toeneemt. Hoe komt dat?

‘Bij een onderzoek onder Brits-Canadese studenten bleek in de loop van veertig jaar dat allerlei vormen van perfectionisme toenamen. Van jonge mensen weten we het dus zeker, met name in westerse landen.’

Daar zijn vier oorzaken voor aan te wijzen. We leven in een prestatiemaatschappij, we worden voortdurend met elkaar vergeleken. Dat gebeurde altijd al, vroeger kon je de beste van je dorp worden. Nu concurreer je met de hele wereld. Als jij op een stageplek solliciteert, dan kunnen kandidaten uit andere landen je verslaan. Sociale media versterken dat verschijnsel. Iedereen houdt de uiterlijke schijn op dat zijn leven een droom is. Ook op LinkedIn, waar mensen loopbanen fotoshoppen. “Ik heb zo leuk samengewerkt.” Alles draait om het winnen.’

‘Dat vergelijken wordt versterkt doordat we in een meritocratie leven. Ik heb succes, dus ik besta. Dat geldt ook voor vakanties. Ik houd niet zo van vakantie, toch ging ik naar Australië. Iedereen vond het fantastisch, maar ik vond het op Schotland lijken. Waarom zat ik hiervoor 24 uur in het vliegtuig? Ook qua werk doe ik eraan mee. Ik heb een column in het AD. Dat had de Volkskrant moeten zijn, denk ik in een perfectionistische bui.’

‘Als derde oorzaak van groeiend perfectionisme zie ik de helikopteropvoeding. Zelf heb ik geen kinderen, dus ik wil me niet met anderen bemoeien. Ik zie alleen dat als ouders hun kroost bij alles beschermen en conflictvermijdend opvoeden, dat zorgt dat kinderen niet kunnen omgaan met tegenslag. Jij verwacht een perfect leven voor je kind, en dat kind daardoor ook. Maar soms win je, soms niet, daar moet iedereen mee leren leven. Perfectie bestaat niet.’

‘Ten slotte hebben we allemaal last van het maakbaarheidsprincipe. We geloven tegenwoordig dat we zelf verantwoordelijk zijn voor alles wat er in ons leven en in onze loopbaan gebeurt. Maar geluk en genen spelen een grote rol. Ontelbare factoren hebben invloed op je leven. Denk aan het meewindprincipe: soms fiets je lekker, heb je keihard getrapt. Maar heb je de wind tegen, dan besef je dat je eerder geluk had met de wind en nu harder moet werken.’

Tekst gaat verder onder de banner

Je schrijft dat de homo economicus van premier Rutte niet bestaat: de bewuste burger die zijn eigen leven inricht en zo verantwoordelijk is voor zijn eigen succes.

‘Heel veel mensen kunnen niet mee in de ratrace. Heb je een keer pech, dan ben je een loser, want geluk of pech zijn zelfgemaakt. Studenten kunnen uit elke denkbare studierichting kiezen, en als ze niet slagen, dan hebben ze dat aan zichzelf te danken. Daardoor zie je stijgende stress bij studenten. In vier jaar moet alles perfect zijn, ze hebben geen ruimte meer om fouten te maken. Op je dertigste moet je concreet succes hebben. Zestienjarigen hebben een LinkedInprofiel! Het past in de ratrace naar een steeds hogere opleiding. Enorme stress of je het perfecte studiepakket hebt, terwijl het eigenlijk weinig uitmaakt: je komt toch wel bij een interessante baan terecht.’

Maar nu maak je perfectionisme wel heel breed. Alsof het de achterliggende factor van heel veel psychische problemen is.

‘In mijn vakgebied noemen ze perfectionisme een transdiagnostische factor. Dat wil zeggen dat het een onderliggende factor is bij veel diagnoses. Aan de oppervlakte zie je een eetstoornis, maar als je het onderliggende perfectionisme niet aanpakt, komt de stoornis steeds terug. Perfectionisme kan op veel vlakken je functioneren verstoren en beïnvloeden. Daarom is het ook zo’n slecht te behappen begrip. Voor alle duidelijkheid: naar perfectie streven is super. Denk aan een leuke voetbalcoach die zijn vertrouwen in een team uitspreekt en goede tips geeft om de tegenstander te verslaan. Die coach streeft naar perfectie. Heb je een klotetrainer die zijn elftal losers noemt, ‘het wordt toch niets, ik wil dat jullie winnen’, maar vervolgens allerlei handicaps opnoemt... Een perfectionist als coach werkt niet.’

Eigenlijk ben jij ook een coach, een zelfhelpgoeroe. Met je dertien tips kun je perfectionisme aanwakkeren!

‘Dat vind ik ook vervelend. Mensen moeten met het boek aan de slag, maar niet op alle dertien punten proberen een ‘maximale score’ te halen. Leun niet achterover, denk niet dat als je het uitgelezen hebt, je alles weet. Misschien moet je het perfectionisme met rust laten. Een credo uit de psychologie: je hoeft pas iets te doen, hulp te zoeken, als je vastloopt. Je mag anders zijn, je mag een gebruiksaanwijzing hebben. In hoeverre belemmert jouw perfectionisme je? Daar gaat het om. Niet iedereen heeft er last van.’

Bij perfectionisme heb je het over confrontaties vermijden. Hoe bedoel je dat?

‘Dat gebeurt bijvoorbeeld als ik besluit niet voor Intermediair te schrijven, uit angst niet het perfecte verhaal te kunnen aanleveren. Mensen blijven in een baan hangen omdat ze bang zijn om een stap te zetten. Omdat ze nooit goed genoeg zijn. Piano spelen? Bij voorbaat ben je ontmoedigd, omdat je nooit een concertpianist kunt worden. Het leren zou de lol moeten zijn.’

Heb jijzelf met je perfectionisme leren leven?

‘Op een gegeven moment leerde ik ermee om te gaan. Een opdrachtgever huurde me in en betaalde voor vier uur. Ik wilde wel een perfect stuk afleveren. Vroeger zou ik er twee weken in steken, anders durfde ik het niet in te leveren. Nu denk ik: dit is wat je krijgt voor vier uur. Dingen lossen zich op zonder dat je tot het uiterste gaat. De beste remedie: zelfcompassie. Kijk als zo’n aardige coach naar jezelf, je bent ook maar een mens. Als iets misgaat is dat niet erg, je hebt je ingezet. Het is niet de bedoeling dat je niets meer doet, maar dat je je doelen realistisch formuleert.’