Een pleidooi voor meer feminien leiderschap

Een burn-out kent meerdere oorzaken, weten we dankzij ervaringsdeskundige Sophie Hilbrand. In haar onlangs uitgezonden tv-programma Sophie in de mentale kreukels vertelt ze dat één daarvan 'de moderne samenleving' is. We leven volgens de televisiepresentatrice in een tijd waarin de eisen die we aan ons zelf stellen steeds hoger worden. We willen op te veel terreinen tegelijk succesvol zijn. Als we dankzij erfelijke aanleg of onze psychische gesteldheid gevoelig zijn voor stress, ligt een burn-out op de loer.

Energievreters

Ook werkdruk is een belangrijke risicofactor. Hierover laat Hilbrand in haar televisieprogramma Florien Vaessen aan het woord. De bij ABN AMRO in een burn-out geraakte ex-medewerker signaleert in haar boek Op de bank een ware burn-outepidemie. Ze vertelt dat in vijf jaar de uitval door stress acht keer zo hoog is geworden. En dat een op de zeven werknemers met burn-out klachten kampt.

Volgens Vaessen zijn er drie 'energievreters' die het risico op burn-out vergroten: een te hoge lat voor de medewerker, weinig directe invloed/autonomie en een onprettig sociaal klimaat. De eerste energievreter, te hoge taakeisen, is waar we het meest op focussen. Wie een burn-out krijgt, moet rust nemen en zich laten coachen of een cursus volgen. Burn-out wordt door bedrijven en bedrijfsartsen vooral benaderd als een persoonlijk probleem. Onderbelicht blijft de rol van de organisatie zelf. Onterecht, want organisaties hebben grote invloed op energievreters als de mate van autonomie van een medewerker en een prettig werkklimaat.

'Burn-out is niet een individueel maar een organisatorisch probleem', stelt Eric Garton van Bain & Company zelfs. Via onderzoek ontdekte hij een duidelijk verband tussen een excessieve overlegcultuur bij bedrijven en het burn-outpercentage. Het gevaar om op te branden is volgens hem groter in organisaties waar veel wordt vergaderd en gemaild. Al dat overleg fragmenteert de dagen en remt de productiviteit. Medewerkers krijgen steeds minder tijd om te doen wat er werkelijk toe doet. Om achterstanden in te halen, gaan ze overwerken.

Feminiene leiderschapskwaliteiten

Uit de verhalen van Garton en Vaessen komt een duidelijk beeld van risicobedrijven naar voren. De kans op burn-out is groter in hiërarchische, op carrière gerichte organisaties met een angstcultuur. Om te voorkomen dat iets slecht valt bij een meerdere, stemmen medewerkers in dit soort bedrijven heel veel af. Ook gaat veel tijd verloren aan onderlinge 'spelletjes'. Vaessen beleefde haar werkomgeving als een apenrots waar collega's zich gedroegen als concurrenten. Ze schetst verder een ontmenselijkte omgeving waar werk en privé gescheiden waren: 'Het lijkt wel of steeds meer mensen hun persoonlijkheid en hun gevoelens 's morgens in de leaseauto achterlaten.'

Als de organisatie een hoofdrol speelt bij burn-out, moeten we dit niet langer benaderen als persoonlijk probleem. Een blik coaches opentrekken helpt niet, ook de cultuur en het leiderschap bij bedrijven zullen moeten veranderen. Er is behoefte aan leiders die beter luisteren, samenwerking stimuleren en medewerkers als mensen benaderen. Het gewenste soort leiderschap is te omschrijven als feminien: acht van de tien meest gewenste leiderschapskwaliteiten worden als vrouwelijke eigenschappen gezien (zie kader).

Maar meer feminien leiderschap is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Doordat mannen organisaties domineren, overschatten we masculiene leiderschapskenmerken, zoals besluitvaardigheid en focus. Terwijl we feminiene eigenschappen, zoals luisteren en samenwerken, onderschatten. Door een toename van het aantal vrouwen in topposities wordt leiderschap wel meer feminien, maar dit gaat langzaam. Vrouwelijke leiders passen zich nu nog vaak aan het overheersende masculiene leiderschap aan, signaleert Maureen Chiquet. De voormalige CEO van Chanel bij noemt als een verklaring dat deze vrouwen het gedrag van mannelijke voorbeeldfiguren kopiëren. 'Of ze zijn onvoldoende zichzelf uit vrees om weggezet te worden als soft of te weinig charismatisch.'

Chiquet vindt dat dit moet veranderen. Vrouwen moeten hun feminiene eigenschappen meer durven inzetten. Zij pleit voor een combinatie van masculiene en feminiene eigenschappen. 'Er is niets mis met focus en besluitvaardigheid, maar we hebben daarnaast empathische en luisterende kwaliteiten nodig.'

Taboes doorbreken

Volgens voormalig topbestuurder Joke Storm kan een betere mix van masculiene en feminiene eigenschappen organisaties gezonder maken. In haar boek De duit en de fluit* pleit ze voor een betere mix van vrouwen en mannen in topposities. Ook vindt ze dat leiders een betere balans moeten vinden tussen masculiene en feminiene eigenschappen. Ze geeft concrete tips voor vrouwelijker leidinggeven. Rode draad daarin is het herstellen van het contact tussen de top en 'de mensen die het echte werk doen'. Storm benoemt in haar boek bovendien acht te doorbreken taboes. Daaronder zitten taboes als 'parttime werkende bestuurders', 'fulltime werkende moeders' en 'ambitieuze vrouwen die aardig zijn'. Dit zijn obstakels voor meer vrouwelijke leiders.

Om de burn-outepidemie tegen te gaan, moeten we volgens Storm ook een ander taboe doorbreken. Dat is het taboe op 'werk mengen met privé'. Storm: 'Wie heeft bedacht dat we onszelf thuis moeten laten als we naar het werk gaan? Medewerkers moeten hun verhaal kwijt kunnen. Doordat ze zich te vaak “vermannen” en een betere versie van zichzelf willen zijn, ontstaan ongezonde werksituaties, met als gevolg burn-out. Leiders moeten meer oog hebben voor het privéleven van hun medewerkers. Een betere integratie van werk en privé betaalt zich uit. Mensen die zichzelf kunnen zijn, voelen minder stress.'

Storm pleit ook voor het inperken van vergaderingen en het inlassen van meer ruimte voor privécontact en intervisie. Deze gesprekken zijn geen tijdverlies, maar zorgen voor een hogere productiviteit dan het oeverloos gehakketak tijdens vergaderingen. 'Bij sterkere onderlinge banden schakelen medewerkers sneller en accepteren ze meer van elkaar. Op je werk moet jij je thuis voelen.'

*Joost Bijlsma, auteur van dit artikel, is medeauteur van het boek De duit en de fluit.