De retorische kracht van appels en peren
Vergelijkingsargumentatie verdient meer krediet dan het krijgt. Specialist Henri Raven legt uit aan de hand van voorbeelden.
Bijna elk betoog bevat wel een vergelijking. Nederland wordt vergeleken met Duitsland als het gaat om onze houding ten opzichte van de Verenigde Staten, Trump wordt vergeleken met Obama of Bush, Jesse Klaver is de nieuwe Messias of Jessias, en het feit dat zijn zusje ook meer zakgeld heeft gekregen is voor Jantje rechtvaardiging genoeg om zelf ook een zakgeldverhoging te eisen.
Vergelijkingsargumentatie staat te boek als een van de zwakkere argumentatiesoorten, maar daarmee doen we de retorische kracht van deze argumentatiesoort toch echt te kort.
Appels en peren
Het punt met vergelijkingen is dat ze vaak zo makkelijk te betwisten zijn. Vergelijkingen zijn gestoeld op de onderliggende gedachte dat X en Y in relevante opzichten met elkaar overeenkomen. Twee zaken, situaties of personen worden op één lijn geplaatst: aan de redenering 'Nederland kan niet achterblijven, want Duitsland heeft zich toch ook al duidelijk uitgesproken' ligt de gedachte ten grondslag dat Nederland en Duitsland in relevante opzichten met elkaar te vergelijken zijn.
Het betwisten van een vergelijking is vrij eenvoudig: je toont simpelweg aan dat er meer verschillen dan overeenkomsten zijn tussen de vergeleken zaken, in dit geval de beide landen. Hoe meer verschillen je weet te benoemen, hoe moelijker het wordt om de overeenkomsten tussen beide te laten prevaleren. Al snel zal de conclusie zijn dat je appels met peren vergelijkt. Geen twee gevallen zijn immers 100 procent gelijk; zelfs identieke tweelingen kun je niet op een lijn plaatsen.
Dat wil natuurlijk niet zeggen dat een goed getroffen vergelijking niet overtuigend zou kunnen zijn; integendeel. Maar feit is wel dat vergelijkingen het in discussies en debatten vaak als eerste moeten ontgelden. Dat roept de raag op waarom vergelijkingen dan toch zo vaak worden gebruikt. Het antwoord op die vraag heeft alles te maken met de retorische kracht van een goed getroffen vergelijking. Een goede vergelijking gebruikt een krachtig beeld waarmee je betoog veel aantrekkelijker en afwisselender wordt; je argumentatie wordt er als het ware muzikaler van.
In de leer bij het peloton
De aantrekkelijkheid van vergelijkingen en metaforen komt mooi naar voren in de sportjournalistiek. Niets saaiers dan een eindeloze Touretappe waarin niets gebeurt, maar het kleurrijke wielerjargon - het peloton (het pak) dat jaagt en sleurt, met zijn knechten, waterdragers, kuitenbijters, klimgeiten, wieltjeszuigers, postbodes en kopmannen - zorgt ervoor dat het verslag van de etappe in ieder geval alleszins verteerbaar blijft en je niet het gevoel hebt te kijken naar groeiend gras.
Een goed gevonden beeld geeft je betoog ook veel meer kracht. Daarom worden beelden en vergelijkingen ook vaak gebruikt om bepaalde frames te versterken: hoe vaak is het beeld van Europa als 'geldverslindend monster' er bij ons wel niet ingeramd,' en wie kan de vluchtelingenstroom (ook al zo'n beeld trouwens) nog los zien van de 'tsunami'?
Van abstract naar concreet
Een andere effectieve toepassing van vergelijkingen is het concretiseren van abstracte zaken. Is de sloop van het tropisch regenwoud echt zo gigantisch als wordt beweerd? Zeker, het gaat om duizenden en duizenden hectaren per dag die verdwijnen. Maar is dat nu echt zo veel? Het is zo lastig je er een voorstelling van te maken.
Dat gaat makkelijker wanneer er in plaats van de abstracte cijfers voetbalvelden worden gebruikt: als je schetst dat het gaat om zo'n vijftig voetbalvelden per minuut die verdwijnen, wordt de ernst van de zaak een stuk voorstelbaarder.
Creativiteit stimuleren
Een laatste pluspunt van vergelijkingen en metaforen dat ik wil aanstippen, is de stimulering van je eigen creativiteit. Door bij het opstellen van je betoog van tevoren een goed beeld of goede vergelijking als uitgangspunt te nemen, wordt je verhaal veel creatiever. Probeer daarom eens een originele invalshoek te bedenken voordat je gaat schrijven: belicht jouw onderwerp eens als een puzzel, een doolhof, een ziekte, een sprookjesfiguur, een sportprestatie, een medicijn, een reis, een spel enzovoort.
Als je op die manier te werk gaat, worden schrijven en presenteren niet alleen veel beeldender, maar ook veel leuker. Vergelijk het zelf maar!
