Wil je meer geld aan het eind van de maand? ‘Maak betalen dan weer pijnlijk’

Die pijn is trouwens geen metafoor. In het boek Dollars and Sense beschrijft gedragseconoom Dan Ariely hoe betalen daadwerkelijk dezelfde hersengebieden activeert als fysieke pijn. Niet alleen hoge prijzen, maar alle prijzen. Kortom: je brein denkt bij een prijskaartje niet leuk, maar au. En wat zijn we gewend om te doen als iets au doet? Precies: verdoven. 

Waarom betaalpijn een belangrijke les is

Begrijpelijk maar ook jammer. Want pijn is ook belangrijk. Het leert ons iets. Toen ik als kind ooit de soldeerbout van mijn vader aan het verkeerde eind oppakte om aan te geven, leerde ik iets heel cruciaals over soldeerbouten. Namelijk dat ze echt superheet worden, en waar je ze dan wel moet vastpakken. Met geld werkt het net zo. Die betaalpijn vertelt je iets. Alleen hebben we er een sport van gemaakt om hem niet meer te voelen.

Vroeger moest je veel vaker briefjes en muntjes tellen. Je zag het geld dan letterlijk uit je hand verdwijnen. Dat voelde je. Tegenwoordig klikken we achteloos. Of we swipen. Of we houden onze telefoon grofweg in de buurt van een apparaatje. We hoeven niks te tellen, het bedrag, als het al in beeld komt, kunnen we gewoon negeren. De computer heeft dat heus wel goed opgeteld. Ik vraag weleens aan mijn vrouw na het afrekenen wat iets kostte. Haar antwoord is vaak: geen idee.

Het gevaar van ontkoppeling door digitale betaalmethodes

Dat noemen knappe financiële koppen ontkoppeling, en dat vinden de banken en winkels een heel goede ontwikkeling, want het levert ze veel op. Hoe abstracter de betaalmethode, hoe minder pijn. Uitvindingen als credit cards, digitale wallets, automatische overschrijving en tokens, zoals Robux en V-bucks zorgen allemaal voor een verdere ontkoppeling tussen geld en consumptie. Ze zorgen allemaal voor meer consumptie.

Een andere manier van ontkoppeling is de tijd tussen betalen en consumeren oprekken. Je kan iets vooraf betalen. Bijvoorbeeld door cadeaubonnen te kopen. Of door een ‘select’-lidmaatschap te nemen bij Bol. Voor 14,99 per jaar krijg je ‘gratis’ verzendkosten. Het fijne is dat je aankopen of verzendingen daarna inderdaad gratis voelen. Waardoor je geneigd ben er nog wat meer van te consumeren. Maar ze zijn niet gratis, je hebt de pijn van betalen verlegd.

Achteraf betalen werkt ook zo. Niet voor niets wordt het steeds populairder. Banken als Klarna staan erom bekend. Koop nu, betaal later klinkt heel aantrekkelijk, of je nu geld hebt of niet. Maar de pijn komt later, of je nu geld hebt of niet. 

De verleiding van abonnementen en gebundelde kosten

Ook het succes van abonnementen is zo te verklaren. Het is een vorm van ontkoppeling. Je betaalt een bedrag per maand, automatisch, zonder dat je het verder ziet, en daarna voelt alles gratis. Je denkt bij Netflix nooit: ik geef vanavond 1,37 euro uit aan een matige film. Je denkt: hij staat er toch al. Consumeren maar. Zodoende kan je nu ook abonnementen afsluiten op ondergoed, scheermesjes, groenten, wc-papier, bloemen, panty’s en maandverband. Het leidt bijna altijd tot overconsumptie.

Gebundelde kosten zijn ook zo’n mooie truc. In plaats van tien losse betaalmomenten, krijg je één totaalbedrag, waar je verder niet meer naar omkijkt. Denk aan een all-inclusive vakantie, een festivalbandje of een all you can eat-restaurant. Het gevolg: één keer de pijn, daarna voelt elke losse consumptie gratis. Dus neem je nog een cocktail, nog een dessert, nog een activiteit. Waarom ook niet, je hebt er tenslotte al voor betaald. Alles mag, zonder dat het iets kost. Alleen dat doet het wel.

Ook zoiets simpels als kortingen versterken ontkoppeling. De voornaamste functie van aanbiedingen en kortingen, in welke verschijningsvorm dan ook, is je af te leiden van de betaalpijn. Ze geven je bij het afrekenen de mogelijkheid om te denken: ‘Há, ik bespaar 20 euro’ in plaats van ‘bah, ik spendeer 80 euro.’

Herwin de controle over je uitgaven

De pijn van betalen is een cruciale regulator. Hij is functioneel. Zonder die pijn verliezen we controle. Misschien moeten we dus af en toe weer een beetje ouderwets lijden. Dus niet verdoven, niet uitstellen, niet laten afleiden. Maar voelen wat iets kost, op het moment dat je het koopt. Betalen, maar dan zonder filter. Of, om het moderner te zeggen: we moeten leren om betalen te rawdoggen. Hup, volle bewustzijn erbij en knaken aftellen. Zo weet je weer waar je mee bezig bent.