Zwangerschapsdiscriminatie? Veel vrouwen herkennen het niet

Denk je dat je te maken hebt gehad met zwangerschapsdiscriminatie? Dan ben je niet de enige. Het College voor de Rechten van de Mens in Utrecht deed eind 2020 uitgebreid onderzoek naar zwangerschapsdiscriminatie; ongelijke behandeling van zwangeren en moeders met jonge kinderen. Wat bleek? Van de werkende vrouwen die tussen 2016 en 2019 een kind kregen, heeft 43 procent vermoedelijk ‘een of meerdere situaties meegemaakt op de arbeidsmarkt die duiden op zwangerschapsdiscriminatie’. Daarbij moet bijvoorbeeld worden gedacht aan afwijzing bij sollicitaties (20 procent) en het niet krijgen van een contractverlenging of promotie (ruim 30 procent).

Zorgwekkend

De bevindingen uit dit onderzoek zijn zorgwekkend, te meer omdat de uitkomsten ten opzichte van onderzoeken in 2012 en 2016 onveranderd zijn. Alle reden voor een gesprek met Jacobine Geel, theoloog, tv-presentator en sinds 1 september 2021 voorzitter van het College voor de Rechten van de Mens.

Hoewel de onderzoekers een slag om de arm houden door te spreken over ‘vermoedelijke’ discriminatie – het is immers een enquête, weliswaar goed onderbouwd, maar geen zwaar wetenschappelijk onderzoek – zijn de uitkomsten volgens Jacobine Geel zeer betekenisvol. ‘Ze zijn vergelijkbaar met die van twee vorige onderzoeken en met resultaten van buitenlands onderzoek zoals in België. En bevindingen stroken met het feit dat we als college veel individuele zaken behandelen over zwangerschapsdiscriminatie. Het is een flink en vooral hardnekkig probleem.’

Er staat: ‘slechts 34 procent van de vrouwen die vermoedelijk zijn gediscrimineerd vanwege hun zwangerschap of recent moederschap, weet die vermeende discriminatie te herkennen.’ Dus twee derde wordt niet eens herkend, hoe stellen onderzoekers dan van deze 66 procent vast dat discriminatie plaatsvond?

Geel: ‘Directe herkenning is moeilijk en vrouwen kennen hun rechten vaak niet. Een voorbeeld: soms denken vrouwen dat de werkgever het recht heeft een tijdelijk contract niet te verlengen omdat ze niet beschikbaar zijn, of ze gaan ervan uit dat in de proeftijd vanwege zwangerschap de arbeidsrelatie mag worden beëindigd. Dat is verboden, maar niet iedereen weet dat. De vragenlijst leidt ook bij een deel tot bewustwording achteraf, optellend en terugkijkend komen ze tot de conclusie dat er sprake was van (een vorm van) zwangerschapsdiscriminatie. De mechanismen zijn vaak subtiel.’

Ook staat er: ruim een kwart van de vrouwen die actief zijn op de arbeidsmarkt, zegt dat hun (aanstaande) moederschap  een negatieve impact heeft op hun werkleven (27 procent) – al dan niet veroorzaakt door discriminatie. Dat is toch behoorlijk lager dan die 43 procent?

Geel: ‘Op zich is het verheugend dat veel vrouwen hun moederschap zelf niet als een structureel probleem of obstakel ervaren. Maar in het licht van een onderzoek naar discriminatie is 43 procent een groot getal, en al jaren gelijk.’

Maar toch, 73 procent van de vrouwen die kinderen krijgen, onderkent daarvan geen nadeel.  Dan is voor velen de – achteraf pas herinnerde – discriminatie dus niet doorslaggevend?

Geel: ‘Ze nemen het misschien op de koop toe. De nadelen van discriminatie kunnen gecompenseerd zijn door kinderopvang, inzet van partners en uitgebreid partnerschapsverlof dat hopelijk gaat meewegen. Daarnaast blijkt uit ons onderzoek dat vrouwen zwangerschapsdiscriminatie vaak niet melden omdat ze denken dat het niet helpt of uit angst voor een slechte relatie met de werkgever.’

De tekst gaat verder onder de banner

Tijdelijke contracten

De meeste discriminatie treedt op bij tijdelijke contracten. Alle werknemers daarmee zijn kwetsbaar, maar vrouwen die zwanger zijn of kleine kinderen hebben, zijn dat dubbel. Geel stelt vast dat die kwetsbaarheid vrouwen onevenredig hard treft, ten koste gaat van financiële bestaanszekerheid en veel onrust veroorzaakt. Juist bij deze groep is de angst om iets aan te kaarten groot. ‘Werkgevers moeten meer doen om een veilige omgeving te bieden.’

Uit het onderzoek blijkt ook dat voorlichting in de afgelopen acht jaar nauwelijks effect sorteerde. Een Facebook-campagne van het ministerie van OCW mislukte, de app van vakbond FNV wordt goed beoordeeld door zwangeren, maar heeft nauwelijks bereik en in de goed gelezen GroeiGids (meestal nog op papier) slaan vrouwen de juridische informatie over. Geel: ‘Ik wil hier als college ook zelf de handschoen oppakken. Zwangerschapsdiscriminatie is een zeer hardnekkig probleem en gezamenlijke inspanningen ten spijt verandert er in de samenleving te weinig. Ik ga het gesprek aan met werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland, om hen bewust te maken van de taaie ernst van dit probleem en om ze te vragen wat zij nodig hebben om dit aan te pakken. Dit kan vervolgens weer leiden tot politieke druk.’

‘We hebben in Nederland ook te maken met een tamelijk conservatief klimaat rond vrouwen, kinderen krijgen en werk. Parttime gaan werken is redelijk vanzelfsprekend. De regeringsformatie en de ongelofelijke krapte op de arbeidsmarkt vormen een perfecte voedingsbodem om te pleiten voor betere en voordeligere kinderopvang.’