Werkcultuur van groot belang voor tegengaan seksuele misstanden

 Net als veel andere mensen was ik boos, verdrietig en geschokt door de onthullingen in het programma BOOS. De incidenten hadden één ding gemeen: ze vonden plaats bij The Voice of Holland, voor de vermeende daders en slachtoffers de werkvloer. Veel werkgevers krabden zich dan ook achter de oren: hoe kun je de veiligheid op de werkvloer vergroten? We hebben het over seksuele intimidatie als er sprake is van ‘verbaal, non-verbaal of fysiek gedrag met een seksuele lading waardoor een bedreigende, vijandige, beledigende, vernederende of kwetsende situatie ontstaat ’. In de meeste gevallen is de dader een man en het slachtoffer een vrouw . Seksuele intimidatie wordt vaak onvoldoende serieus genomen, terwijl het op zichzelf al heel ernstig is, maar ook het begin kan zijn van een glijdende schaal richting ander seksueel grensoverschrijdend gedrag. Het creëert een omgeving of werkcultuur waarin grensoverschrijdend gedrag en geweld worden genormaliseerd. Cultuur van groot belang Die cultuur is van groot belang. Seksuele intimidatie komt in allerlei organisaties voor, maar er zijn een aantal organisatiekenmerken die hier meer ruimte voor laten. Zo komt het vaker voor in sterk hiërarchische organisaties, in organisaties met een machocultuur en in organisaties met een werkcultuur waarin seksistische, vrouwonvriendelijke grappen worden getolereerd . Een verhoogd risico op seksuele intimidatie zie je daarnaast vaker in organisaties waar duidelijke gedragsregels ontbreken, bijvoorbeeld door een losse omgangscultuur op de werkvloer . Waar veel organisaties trots zijn op hun informele cultuur kan dit ook doorslaan naar een onveilige cultuur. Werkgevers hebben de moeilijke taak om seksuele intimidatie op de werkvloer tegen te gaan én te voorkomen. Het is daarbij belangrijk dat zij in een vroeg stadium op de hoogte zijn van wat er speelt en de signalen serieus nemen. Denk bijvoorbeeld aan externe en onafhankelijke meldpunten voor ongewenst gedrag, voorbeeldgedrag van leidinggevenden en duidelijke communicatie over interne gedragsregels. Vraag daar dus naar op je werk als iets onduidelijk is of je weet dat je werkgever op dit gebied in actie moet komen. Rol van de overheid Naast werkgevers heeft ook de overheid een rol in het tegengaan van seksuele intimidatie op de werkvloer. Zij kan werkgevers sturen in welke maatregelen zij nemen, bijvoorbeeld door het verplicht stellen van een externe vertrouwenspersoon en een protocol tegen seksuele intimidatie. Maar wetgeving en protocollen hebben uiteindelijk alleen zin als werkgevers dit op een structurele en integrale manier in hun organisatie opnemen, als onderdeel van inclusief werkgeverschap . We kunnen allemaal ons steentje bijdragen door niet weg te kijken bij ongepast gedrag en elkaar daarop aan te spreken. Zodat alle medewerkers volledig zichzelf kunnen zijn, zich durven uitspreken en veilig zijn op de werkvloer. 

Wat kun je doen tegen ongewenste opmerkingen op je werk?

 Dan spreek je je collega er toch op aan? John de Mol zei het nog zo in de uitzending van Boos over seksueel wangedrag bij tv-programma The Voice of Holland: ‘Trek. Je. Mond. Open!’ Maar de meeste slachtoffers (63 procent) van grensoverschrijdend gedrag maken geen melding van hun ervaring, blijkt uit onderzoek van het College voor de Rechten van de Mens onder 2.000 werknemers en 300 werkgevers. Seksueel grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer is niet normaal . Maar iets zeggen van seksuele intimidatie is in veel gevallen makkelijker gezegd dan gedaan. Want wanneer precies gaat een collega te ver? En hoe kaart je zoiets het best aan? Niet ernstig genoeg Slachtoffers zeggen niets omdat ze denken dat hun situatie niet ernstig genoeg is, ze bang zijn dat ze niet serieus worden genomen of ze de schuld bij zichzelf leggen, verklaart Madelief Falkmann, psycholoog bij OpenUp, een online platform voor psychologische hulp. ‘Als ik vrouwen – het zijn voornamelijk vrouwen – hierover spreek, vragen ze zich af of ze het niet hebben uitgelokt. Ook praten we het gedrag van een ander al snel goed. We denken: hij bedoelde het vast niet zo, hij is een aardige collega en heeft een leuk gezin. Het kan lastig zijn om voor jezelf toe te geven dat iets niet oké is, dat wil je vermijden. Daardoor praat je brein het automatisch goed’, zegt Falkmann. Dan zijn er ook nog de machtsverhoudingen op de werkvloer. ‘Wat als je het aankaart en je collega mag gewoon blijven? Die kans bestaat, omdat veel bedrijven zelf het onderzoek doen als er klachten komen’, zegt Harriet King, oprichter van de.Trybe, een stichting voor slachtoffers van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ze werd zelf ook slachtoffer van seksueel geweld. Meteen zeggen In het geval van een dubbelzinnig compliment kun je het beste metéén tegen je collega zeggen dat het je niet bevalt. ‘Hoe langer je wacht, hoe moeilijker het wordt’, zegt Falkmann. ‘Ook als het even duurt voor je doorhebt dat je een opmerking op aanraking onprettig vond, raad ik aan om het alsnog tegen die persoon te zeggen, voordat je het ergens meldt.’ Wie dat niet durft, kan naar een vertrouwenspersoon stappen. Is dat toch nog een stap te ver? Praat erover met een directe collega die je vertrouwt. Falkmann: ‘Oefen samen het gesprek of doe dat eventueel met een therapeut.’ Gaat het om meer dan een dubbelzinnig compliment? Harriet King raadt slachtoffers aan om zich te verdiepen in de processen die komen kijken bij het indienen van een klacht over een collega. ‘Verzamel ook bewijs. Screenshots, e-mails, WhatsApp-gesprekken bijvoorbeeld. Maak een lijst met mensen die getuige waren van het gedrag van je collega. En overweeg om juridische hulp in te schakelen, dat doet het bedrijf ook.’ Al moet de bal eigenlijk niet bij de slachtoffers liggen, benadrukt zowel Falkmann als King. Het zijn juist de daders die hun gedrag moeten veranderen en werkgevers hebben een verantwoordelijkheid. King: ‘Kijk als organisatie kritisch naar je protocollen en bedrijfscultuur. Is dit een cultuur waarin vrouwen eerlijk kunnen zijn? Hoe gaan we om met klachten? Op die manier zorg je voor een veilige werkomgeving.’ 

Werkomgeving is voor vrouwen te vaak onveilig, blijkt uit deze rechtszaken

 Illustraties: Anna Boulogne Zoals bij Optiver, een snoeiharde aandelenhandel waar een 22-jarige Britse in 2014 op de Amsterdamse vestiging begon. Op 120 handelaren werkten er tot voor kort twee vrouwen, de meeste vrouwen vertrokken vroegtijdig. Zou er iets aan de hand zijn? Nou…. De jonge, nagenoeg uitsluitend mannelijke ‘traders’ hebben uitlaatkleppen nodig, die volgens de rechtbank in Amsterdam ‘in een andere omgeving naar tegenwoordige maatstaven ondenkbaar moet worden geacht’. Zo worden er bij het halen van een grote winst ‘trade sounds’ gespeeld met een seksuele lading, zoals Jerk it out, Sexylady en Bitch2, zijn seksueel getinte gebaren gemeengoed, worden ‘schaars geklede dames’ en porno gedeeld in appgroepen en bij de trainingen worden fictieve objecten als dick pics, salaris van vrouwelijke pornosterren en de duurste beha gekozen. Dit ervoer de Britse, die als enige vrouw onderdeel uitmaakte van een team van 45 handelaren. Omdat Optiver beta-afgestudeerden aantrekt, was het aantrekken van meer vrouwen volgens het bedrijf moeilijk. De Britse adviseerde Optiver om de vrouwonvriendelijke cultuur te verbeteren. Pittige vertrekregeling Zelf maakte ze snelle promoties met loonsverhogingen en bonussen wegens ‘overtroffen verwachtingen’, maar ze begon steeds meer te walgen van de machocultuur. Begin 2019 ging het mis, na een aanzegging van een slechte beoordeling. Vijf dagen later kondigde ze, samen met haar enige vrouwelijke collega, haar ontslag aan wegens seksuele intimidatie en discriminatie . Ze opteerde voor een regeling. De werkgever vroeg, met een vrouwelijke hr-chef en een vrouwelijke jurist, om concrete gevallen. Optiver bood daarop betaald verlof aan, en liet slechts één van de klachten door een advocaat onderzoeken: een poging tot verkrachting tijdens een reis met een collega. Maar dat werd welles-nietes en bovendien was die reis privé. Mediation bracht de partijen niet nader tot elkaar, en Optiver bood beide vrouwen een vertrekregeling van bijna 280.000 euro. De Britse wees het af. Ze eiste een vertrekregeling van ruim 750.000 euro en ruim 1,2 miljoen schadevergoeding. Twee miljoen vond de rechter te gortig, maar die veroordeelde Optiver wel: het bedrijf moest 415.000 euro betalen, de vrouw was het bedrijf op haar beurt 45.000 euro belastingvoordeel schuldig. De rechtbank verwijt Optiver ‘ernstig verwijtbaar’ handelen, want het bedrijf had moeten zorgdragen voor een veilige werkomgeving, waarin de jonge vrouw zich op gelijke voet met haar mannelijke collega’s kon ontplooien. Optiver erkende tijdig schuld, maar had geen adequate klachtenprocedure en verzuimde bovenal om iets te doen aan de ziekelijke cultuur van poen scoren ten koste van alles en iedereen. De vrouwen betaald naar huis sturen, was de weg van de minste weerstand. Electric Love Festival In deze Optiver-zaak was er geld als water en als schaamlap. In veel van deze kwesties blijken de omgangsvormen groezelig en diffuus. Zo meende een directeur van een dj- en artiestenbureau tijdens een zakenreis met een bedrijfsteam naar het Electric Love Festival in Salzburg tegen zijn net aangenomen personal assistant te kunnen zeggen: ‘ He kenker PA, mijn gin tonic is leeg, ga eens een nieuwe voor me halen ’, of woorden van gelijke strekking. En even later: ‘ heb je last van een bloedpoes of zo? ’ Zelf appte ze de ochtend daarna in het hotel naar haar directeur: ‘ heb die Duitser uit elkaar getrokken. Dus ff niet op de deur rammen ’. De professionele festivalgangers gingen dus nogal vrij met elkaar om, inclusief grof taalgebruik. Met de PA kwam het niet meer goed, ze werd beschuldigd van roddelen over de directie bij investeerders en meldde zich ziek. Na een paar maanden volgde nachtelijk overleg over een ontslagregeling die uitmondde in een rechtszaak met onder meer een beschuldiging van seksuele intimidatie. Ze vorderde 21.000 euro achterstallig salaris plus 10.000 euro materiële schade (therapiesessies en advocaatkosten), en 15.000 euro immateriële schade (psychisch leed en aantasting van de goede naam). Rechtbank Noord-Holland vonniste dat er geen goed vertrek was geregeld, maar wees de klacht van seksuele intimidatie af. Tekst gaat verder onder de banner Zoenoffer Rechttoe rechtaan zijn zaken zelden, veelal door niet adequaat reageren. Curieus is het geval van een 47-jarige Spaanse zeeleeuwentrainer van Deltapark Neeltje Jans die meende het recht te hebben om zich aan een 21-jarige stagiaire op te mogen dringen nadat hij haar een lift had gegeven. Ze dronken nog wat samen thuis, waarna hij het tijd vond zijn geluk te beproeven. ‘Hij zoende me ineens en dit wilde ik absoluut niet, ik heb hem toen van me afgeduwd. Hij had er geen spijt van en wilde het nog een keer doen.’ De dag erna appte de zeeleeuwen- en vrouwenliefhebber zich beroerd te voelen over de gebeurtenis. De zaak escaleerde daarna pas. Ze dreigde het voorval te vertellen aan zijn partner, ook werkzaam in het zeedierencentrum. Hij dreigde dan haar leven ‘kapot te maken’ door geheimen van haar aan haar ouders te vertellen. Het slachtoffer praatte met haar manager, die vond dat de man ‘met de billen bloot’ moest. (Niet echt een passende metafoor in dit geval). Ook zorgde ze dat zijn partner erachter kwam, waarop de dader zijn dreigement uitvoerde en contact opnam met haar ouders. De zaak werd gesust en het slachtoffer zei de zaak te laten rusten. Dat was voor beiden moeilijk. De man wilde niet meer met haar werken, ruilde diensten, verzuimde of ging spoorslags naar huis als zij ook dienst had. Hij werd gehoord door de directeur en vertelde dat het om een tongzoen ging die met wederzijdse instemming had plaatsgevonden. De werkgever vond deze verklaring onhoudbaar en wees de man erop dat het leeftijdsverschil een machtsrelatie betekende. Wat hij ontkende, want ze waren collega’s op hetzelfde niveau. Neeltje Jans ontsloeg de man in juni 2020 op staande voet. Toen was het incident inmiddels ruim een jaar geleden, dus de man stapte naar de rechter om het ontslag aan te vechten. Hij won de zaak voor de rechtbank Middelburg en wederom in hoger beroep in Den Bosch. Het hof vond het ontslag op staande voet ‘disproportioneel’, want Neeltje Jans had de man speciaal als zeeleeuwentrainer uit Spanje gehaald, hij sprak geen Nederlands en zijn kansen op de arbeidsmarkt waren gering. Voortmodderen #MeToo heeft geleid tot meer durf om intimidatie aan te kaarten. Zo ontstond er onder vrouwen bij Microsoft een e-mail-keten , waaruit een waaier van klachten kwam: van het uitschelden voor ‘bitch’ tot aanranding. De softwaremaker – waar baas Bill Gates er wegens een affaire een bestuursfunctie moest opzeggen – moest zich voor de rechter verantwoorden voor slap reageren op 240 eerdere klachten. Ook hier bleek het ‘too little, too late’, net als in de beschreven Nederlandse rechtszaken over seksuele intimidatie. Hoe langer het duurt, des te ingewikkelder het wordt. Zeker als ze voor de rechter komen, is ‘pure winst’ moeilijk haalbaar, vanwege de spanningen, nare gevoelens en de kosten. (Vreemd is bovendien dat de rechterlijke macht in Nederland bedrijven in bescherming neemt door de anonimiteit te gunnen. Namen worden uit vonnissen weggelakt, terwijl er voor organisaties helemaal niet zoiets als privacybescherming bestaat. In deze kwesties soms noodzakelijke naming and shaming blijft dan achterwege. Soms zijn namen nog te achterhalen.) 

Van en naar werk reizen: stressvol voor te veel vrouwen

 De moord op Sarah Everard, vorige maand in Londen, maakte veel los . De jonge marketingmanager was in de kracht van haar leven toen zij ’s avonds op straat werd ontvoerd. Het riep – wederom – veel vragen op over de veiligheid op straat. Een discussie die met name herkenbaar zal zijn voor vrouwen die na het overwerken of een nachtdienst in het donker naar huis moeten. Volgens de Emancipatiemonitor 2020 voelen vrouwen zich beduidend vaker onveilig dan mannen: 40 procent tegen 23 procent. Jonge en hogeropgeleide vrouwen hebben vaker te maken met straatintimidatie , en zo’n 30 procent voelt zich onveilig rond scholen en werkplekken. 4 procent van de ondervraagden zocht zelfs een andere school of werkplek om seksuele straatintimidatie te vermijden. Vaak mis Seksuele intimidatie en geweld tegen vrouwen zijn een groot maatschappelijk probleem, beaamt FNV-beleidsadviseur Jessica van Ruitenburg. ‘Het vindt overal plaats: op straat, thuis, in het OV en op of rond het werk.’ Uit een onderzoek van de vakbond van enkele jaren geleden blijkt dat één op de twee werknemers te maken krijgt met een vorm van intimidatie op het werk; 74 procent daarvan vond plaats op de werkplek, 9 procent op een borrel en 9 procent tijdens de reis van en naar het werk. FNV vindt dat werkgevers meer kunnen doen om een veilige werkomgeving en cultuur te creëren. ‘Wanneer iemand over de schreef gaat, moet er een adequate afhandeling zijn’, zegt Van Ruitenburg. Daar gaat het nu vaak mis.’ Volgens FNV weet één op de vijf werknemers niet wat het beleid van de werkgever is en waar zij of hij met klachten terechtkan. Ook werden vrouwen na een melding van seksuele intimidatie niet geholpen of doorverwezen. FNV is voorstander van een verplichte, onafhankelijke vertrouwenspersoon. Zelf heeft de vakbond een Vertrouwenstelefoon voor vragen over onder andere seksuele intimidatie. Schrijnende verhalen Het openbaar vervoer is bij uitstek een omgeving waarin vrouwen zich onprettig kunnen voelen, zeker in het donker. Begin 2020 waren er ruim 200 meldingen van seksuele intimidatie in het OV, maar waarschijnlijk zijn er nog veel meer gevallen. Het aantal zal blijven stijgen als er niets gedaan wordt, waarschuwen vijf jonge vrouwelijke ondernemers. Vanuit Team Gehoord willen zij deze problematiek bespreekbaar maken. Ilja Korporaal, manager sales &amp; pr en communicatie: ‘Seksuele intimidatie omvat niet alleen verkrachting of aanrakingen, maar ook woorden. Wanneer iemand jou aanspreekt met hoer, dan valt dit onder seksuele intimidatie.’ Dat zou iedereen beter moeten begrijpen, en daarom pleit zij voor goede seksuele voorlichting op scholen, met focus op positieve seksualiteit in plaats van rampenbestrijding. ‘Er zal wat gedaan moeten worden aan de daders, de schuld moet niet bij de slachtoffers liggen.’ Team Gehoord bundelde enkele schrijnende verhalen in het boek Hoe Durf Je! . ‘Wij hoorden van vrouwen dat ze het openbaar vervoer vooral ‘s avonds liever mijden. Komen zij toch in zo’n situatie terecht, dan reizen ze liever samen met anderen.’ Openbaarvervoerbedrijven als de NS zijn al bezig om hun omgeving veiliger te maken – bijvoorbeeld met ruimere coupés en een 06-noodnummer – maar veel mensen zijn zich hier nog niet van bewust, aldus Korporaal. Tekst gaat verder onder de banner Pendelbusjes Toen begin deze eeuw de onveiligheid in Amsterdam-Zuidoost een dieptepunt had bereikt, werden vrouwelijke medewerkers van bedrijven als ABN Amro met pendelbusjes en beveiligers ’s avonds naar het station begeleid. Een onwenselijke oplossing wellicht, maar dat er iets moet gebeuren voor vrouwen met avond- of nachtdiensten is duidelijk. FNV vindt dat werkgevers dit mee moeten nemen in de risico-inventarisatie en -evaluatie. ‘Sommige werkgevers doen dit al’, weet Van Ruitenburg, ‘bijvoorbeeld door ’s nachts te zorgen voor vervoer of mensen niet alleen naar een huishouden te sturen als er twijfels zijn over de veiligheid.’ In 2019 nam de Internationale Arbeidsorganisatie ILO het verdrag Geweld en Intimidatie in de Wereld van Werk aan. Nederland heeft dat verdrag nog niet geratificeerd. FNV dringt er bij de regering op aan dat wel te doen. Van Ruitenburg: ‘Wanneer het ILO-verdrag in Nederlandse wetgeving wordt omgezet, moeten werkgevers namelijk ook zorgdragen voor veilig transport van en naar werk.’ Zelfverzekerd en alert Hoewel er veel nare dingen gebeuren, vindt solowandelaar Jacomijn Heupink dat vrouwen zich niet door hun angst moeten laten leven. Zelf loopt zij zelfverzekerd door de meest afgelegen gebieden ter wereld. ‘Ik heb liever spijt van iets wat ik wél heb gedaan dan dat ik achteraf spijt heb van wat ik níet heb gedaan.’ In haar blog geeft zij tips om veilig alleen te lopen. Het begint allemaal met attitude. ‘Nog nooit is iemand slachtoffer geworden van een zelfverzekerde, alerte houding. Iemand die onzeker is, en zich ook zo beweegt, wordt eerder slachtoffer. De dader kiest immers het makkelijkste slachtoffer.’ Heupink, in het dagelijks leven hoofdagent bij de politie in Almelo, onderstreept dat Nederland statistisch gezien nog altijd een veilig land is, waar je niet zo snel iets overkomt. Niettemin geeft zij als ervaren solowandelaar een paar praktische tips, al zouden die natuurlijk niet nodig moeten zijn: &gt; Situatie beoordelen ‘Denk erover na of je in die parkeergarage niet liever toch met een kleine omweg een beter verlicht pad of trap neemt. En als je ’s nachts door een donkere straat moet, waarom dan niet midden op de weg lopen in plaats van vlak langs de woningen?’ &gt; Zien en gezien worden ‘Kijk mensen aan, zie hoe zij eruitzien, zeg eventueel gedag. Een dader wil liever niet gezien zijn en niet herkend worden. Het schrikt af dat je initiatief toont, jíj bent de baas over de situatie.’ &gt; Zelfverdediging ‘Als je dat beheerst, sta je met meer vertrouwen in een situatie en ben je eerder geneigd om ervoor te vechten. Maar staat iemand met een mes of vuurwapen voor je, neem dan geen risico.’ &gt; Platte schoenen dragen ‘Zelf loop ik daar beter op. Maar een ander zou een hoge hak juist als wapen kunnen gebruiken mocht dat nodig zijn.’ &gt; Visualiseren ‘Als jij je al eens in je hoofd hebt voorgesteld hoe je zou kunnen reageren in een bepaalde situatie, dan is de kans groter dat je ook daadwerkelijk zo handelt als het echt gebeurt.’ &gt; Persoonlijk alarm ‘Altijd goed om bij je te hebben als je je daardoor zelfverzekerder voelt. En net als met een spuitbus kun je er tijd mee winnen en iemand flink laten schrikken .’ 

Snel je bruto of netto salaris berekenen? Gebruik onze handige tool en weet wat je kunt verwachten! 

Bruto netto calculator

Vraag jij je af of je wel genoeg verdient? Check je salaris in de salariswijzer. Vul een aantal vragen in en krijg direct resultaat.

Salariswijzer

Double Cards NVB B2C

Ontvang wekelijks carrière-inspiratie en nieuws over arbeidsmarktontwikkelingen.

Newsletter Signup IOL B2C

Je ontvangt van ons om de week: handige tips over solliciteren en interessant nieuws over werk.