Professionals in schoolboeken te vaak witte mannen: ‘Dat moet anders’

Header: Loulou Drinkwaard, medeoprichter van en redacteur bij Wilde Haren. Fotografie: Ingo Hattendorf.

Jorien Castelein is oprichter en eigenaar van educatieve uitgeverij Blink

‘Ik werk al decennia in de leermiddelen-ontwikkelbranche. In die periode is er heel wat veranderd in de samenleving en is er sprake van voortschrijdende inzichten. Ik moet eerlijk bekennen dat ik jaren geleden, toen ik nog bij uitgeverij Malmberg werkte, zelf op de bres ging voor Zwarte Piet tegen de Amerikaanse uitgever van National Geographic Junior. Ik noemde Sinterklaas een ‘onschuldig kinderfeest’. Met de kennis van nu vind ik dat totaal onvoorstelbaar.’

‘Of het gaat om gender, culturele diversiteit of seksuele oriëntatie, als leermaterialenontwikkelaar moet je meebewegen met wat er in de samenleving speelt. Je houdt de wereld als het ware een spiegel voor. Dat betekent ook dat je een hand in eigen boezem moet steken en transparant moet zijn over de keuzes die je maakt.’

‘Bij Blink kiezen we voor een vooruitstrevende, emancipatoire aanpak. Maar daarnaast is het heel belangrijk om elkaars standpunt te respecteren zonder een rode pen te hanteren. We proberen alle partijen, van leerkrachten en schoolleidingen tot en met de ouders, dan ook bij de ontwikkeling van het lesmateriaal te betrekken.’

‘Het mooist is als we de leraar kunnen helpen om in de klas een open dialoog op gang te brengen. Zo hebben we een keer naar aanleiding van Valentijnsdag een gastles gemaakt rondom het thema Lentekriebels. Die wilden we laten beginnen met een beeld van twee kussende mannen. Maar toen we die les op een school in Amsterdam-West met een hele diverse leerlingengroep lieten zien, reageerde de leerkracht terughoudend. Ze voorzag dat die foto voor veel onrust in de klas zou zorgen en dat het vervolgens alleen nog maar daarover zou gaan. Als compromis hebben we toen bedacht om de les wel door te laten gaan, maar die foto pas op een later moment in de les te laten zien, nadat het onderwerp was ingeleid.’

Judi Mesman is hoogleraar maatschappelijke vraagstukken en jeugd aan de Universiteit Leiden, auteur van het boek Opgroeien in kleur: Opvoeden zonder vooroordelen en mede-opsteller van Hulpmiddel voor meer inclusieve schoolboeken

‘De opdracht voor Hulpmiddel voor meer inclusieve schoolboeken kwam van de uitgevers. Zij worstelen met de vraag hoe ze hun schoolboeken inclusiever kunnen maken. Daarvoor geeft dit document praktische tips.’

‘Mijn collega’s en ik hebben de lesboeken Nederlands en wiskunde voor de brugklas – van vmbo tot vwo – onder de loep genomen. Van de 13.000 personages was gemiddeld 41 procent vrouw en in sommige boeken zelfs minder dan een derde. Van de personages met een beroep was slechts 28 procent vrouw. Mensen met veel kennis over een bepaald onderwerp, zoals een vogelaar of een wetenschapper, waren vrijwel altijd witte mannen. Zwarte personages waren bovengemiddeld vaak sporters. Nu is er helemaal niets mis met één individuele koekjesbakkende moeder of zwarte atleet. Het gaat om de aantallen. Zie je voortdurend dezelfde stereotiepe beelden voorbijkomen, dan gaat dat onder je huid zitten.’

‘Er wordt weleens gezegd: you can’t be what you can’t see. Rolmodellen zijn nu eenmaal heel belangrijk. Maar daarbij worden meestal voorbeelden aangehaald van mensen die ondanks alle tegenslagen iets bijzonders hebben bereikt. Zoals de eerste vrouwelijke minister van Financiën of de eerste Afro-Amerikaanse astrofysicus en directeur van het Hayden planetarium Neil deGrasse Tyson. Hij vertelde in een interview hoeveel weerstand van zijn omgeving hij heeft moeten overwinnen. Al die ‘eerste’ mensen hebben niet alleen uitzonderlijke kwaliteiten, ze hebben ook bijzonder veel doorzettingsvermogen. Het punt is: niet iedereen heeft al die kwaliteiten, terwijl alle kinderen wel gelijke kansen verdienen.’

Loulou Drinkwaard is medeoprichter van en redacteur bij Wilde Haren, een uitgeverij voor prentenboeken waarbij diversiteit en inclusie de norm is

‘Ik ben opgegroeid met een zwarte, Surinaamse vader en een witte, Nederlandse moeder: the best of both worlds. Maar op de basisschool waren de hoofdpersonen in de boeken die we moesten lezen altijd wit. En als er al zwarte kinderen in voorkwamen, speelden ze altijd een bijrol. De boodschap die je als zwart kind zo meekrijgt, is: je staat in dienst van het witte personage. Ook de beeldkeuze draagt bij aan zo’n stereotiepe beeldvorming.’

‘Met onze uitgeverij willen wij dergelijke stereotypen doorbreken. Wij geven boeken uit waarin zwarte kinderen de hoofdrol spelen. Ze maken van alles mee, beleven avonturen en hebben emoties. Het is heel belangrijk voor zwarte kinderen dat ze boeken onder ogen krijgen met personages met wie ze zich kunnen identificeren, en witte kinderen een andere wereld leren kennen dan hun eigen wereld.’

‘We komen geregeld op scholen met veel zwarte kinderen en nemen dan allerlei boeken mee. Welk boek denk je dat ze eruit pikken? Vrijwel zonder uitzondering een boek met een zwart kind op de cover. Het is voor die kinderen een feest van herkenning om iemand zoals zijzelf in boeken terug te zien. Ik ben ‘al’ 24,  het is dus misschien wat laat, maar ik heb onlangs een zwarte pop voor mezelf gekocht. Weet je dat ik die nooit heb gehad? Een pop die op mij leek?’