‘Toen hij deze racistische 'grap' maakte verstijfde ik helemaal’: wanneer humor op werk te ver gaat

Het Beste Werk presentatrices Danielle Jiskoot en Sacha Martina

 Sacha Martina deelt haar eigen ervaringen met misplaatste humor op de werkvloer. ‘Ik heb natuurlijk een donkere huidskleur. Dat hoef je me niet te vertellen, dat zie ik elke ochtend in de spiegel.’ Dat daar ‘echt heel veel’ grappen over worden gemaakt, vertelt Sacha uit vele eigen ervaringen. ‘Eén zal me altijd beklijven. Ik was de enige vrouw in de afdeling en de enige van kleur. Een collega was sowieso de plaagkop, de pestkop, van het hele bedrijf. Die heeft met een bruine viltstift op (de binnenkant van) zijn vinger gekleurd en ging daar daarmee over mijn wang en zei: “Ieuw, je geeft gewoon af”. Ik verstijfde helemaal’. Zelf wist Sacha niet hoe ze moest reageren, de rest van haar omgeving begon juist te lachen. Zeker omdat ze net een nieuwe medewerker was, was ze meer bezig met haar positie binnen het team, dan met het aangeven van haar eigen grenzen. Een andere collega, van een ander team, had wél door wat er aan de hand was, en haalde haar de groep uit. ‘Zij zat een stuk verder weg, maar ze zag aan de interactie dat het niet goed was. Toen heeft zij gezegd: “Het lijkt me goed dat we het er met je manager over hebben.” Om het, in haar junior rol, ingewikkelder te maken, was de pestkop juist iemand met veel aanzien binnen het team. ‘Ik wilde niet nú al de vervelendste tegen me hebben.’ Toch stapte ze wél naar haar manager. Benieuwd hoe die reageerde? En hoe Sacha in haar verdere carrière met deze persoon om ging? Beluister dan de hele aflevering hieronder. 

Ondanks LTS-advies werd Mohamed bestuursvoorzitter: 'Zorg voor goed netwerk'

Mohamed Baba over de impact van de Macabi-rellen op integratie van Marokkanen

 ‘Toen ik op de lagere school zat in Bos en Lommer (Amsterdam, red.) adviseerde mijn leraar: ‘Ga naar de lts en word automonteur, dan heb je een vak voor als jullie teruggaan naar Marokko.’ Het was goed bedoeld, daar niet van, maar mijn vader stond er gelukkig op dat ik zou doorleren en ik ging studeren.’ Dat deed Mohamed Baba (52) met succes. Tegenwoordig zet hij zich als bestuursvoorzitter van Haag Wonen in voor betaalbare woningen en leefbare wijken. ‘Het is een rol waar verantwoordelijkheid bij hoort, maar ook een bepaalde invloed. Dan is het zaak dat je die inzet om onderwerpen in je sector te agenderen en steeds de verbinding te zoeken.’ Baba is slechts één van de vele succesverhalen. Machteld de Jong , lector diversiteitvraagstukken aan de Hogeschool Inholland, publiceerde al in 2012 haar boek Ik ben die Marokkaan niet! , waarin zij een positiever beeld schetst van de integratie dan het politieke debat doet voorkomen. Vanuit het lectoraat levert De Jong via onderzoek, trainingen, lesgeven en andere externe activiteiten een bijdrage aan het integratiedebat. Dat het er momenteel schreeuwerig aan toe gaat, en snel in ‘goed’ en ‘fout’ wordt gedacht, vindt zij heel jammer, maar ze laat zich er niet zo door beïnvloeden. ‘Het merendeel van de mensen staat open voor de verhalen van anderen als je dat op een rustige, reflectieve manier doet. Daarom blijf ik de nuance brengen vanuit wetenschappelijk onderzoek, in plaats vanuit onderbuikgevoelens.’ Ze gelooft ook niet dat de recente negatieve publiciteit invloed heeft op de carrièrekansen van Marokkaanse Nederlanders. ‘Het merendeel van de studenten die ik spreek laat het van zich afglijden. Ze hebben hun eigen plan en vertrouwen erop dat dit goed gaat komen. De groep hoogopgeleide Marokkaans Nederlandse jongeren neemt toe, komt op relevante functies terecht en doet mee aan het debat.’ Zorgen toon politieke debat Toch steekt het wel. De Jong vroeg collega’s van Marokkaans-Nederlandse afkomst of zij hun ervaringen op de werkvloer wilden delen met Intermediair. Niemand wilde. ‘Ze hebben het gevoel zich steeds te moeten verantwoorden en zijn daar wel een beetje klaar mee.’ Baba gaat juist graag het gesprek aan. Ondanks zijn bezorgdheid over de toon van het huidige politieke debat heeft Baba net als De Jong vertrouwen in de objectieve en nuchtere meerderheid en in het absorptievermogen van ons land. ‘Waar ik heel blij mee ben is dat er heel veel weldenkende mensen zeggen: ‘Dit laten we niet gebeuren in míjn Nederland!’ Dat zijn mensen van alle achtergronden; wit, zwart, en van allerlei opleidingsniveaus. Ik zag jonge mensen die meteen dialogen organiseerden. Heel belangrijk, want we leven in een tijd van oneliners waarin Marokkanen vaak gestigmatiseerd worden. Maar ik zeg altijd: Marokkanen wonen in Marokko. Ik ben trots op mijn Marokkaanse roots maar ik ben Nederlander. Net zoals de bestuurder Ahmed Aboutaleb dat was, en de vele anderen bij de overheid en in het bedrijfsleven.’ Beter functionerend bedrijf bij inclusief team Zowel De Jong als Baba vinden dat er veel ten goede is veranderd, de afgelopen decennia. Toen Baba ging studeren aan de Hogeschool voor Economische Studies in Amsterdam zag hij welgeteld twee andere studenten van Marokkaanse komaf. ‘We begonnen een netwerk van hoogopgeleide Marokkaanse Nederlanders omdat we dachten dat we de enigen waren. We wilden ons referentiekader vergroten, onszelf empoweren, ontdekken wat carrièreperspectief is en hoe je daaraan werkt.’ Tegenwoordig ziet hij veel meer succesvolle jongeren met dezelfde afkomst als hij. ‘Die scoren nu goed in het middelbaar en hoger onderwijs. En dat ziet het bedrijfsleven ook. Op de Zuidas zoeken ze bijvoorbeeld actief bij de rechtenfaculteit naar mensen met een migratieachtergrond, omdat ze weten dat daar veel toptalenten zitten.’ Onderzoeken tonen bovendien aan dat bedrijven en organisaties beter presteren wanneer zij mensen in dienst hebben met verschillende culturele en etnische achtergronden. De Jong adviseert in haar rol als docent jonge Marokkaanse Nederlanders die weerstand ervaren in hun carrière. ‘Ik zeg dat ze vertrouwen moeten hebben in zichzelf, in wie ze zijn en in hun talenten. Daarnaast raad ik hen aan om mensen om zich heen te verzamelen die in ze geloven en ze net dat zetje kunnen geven als er weerstand ontstaat, zowel tijdens de opleiding als in het werk. Zorg voor een netwerk van mensen die je vertrouwt en die je verder kunnen helpen. In praktisch en mentaal opzicht.’ Lees ook de blogpost die Mohamed Baba na de Maccabi-rellen schreef. 

Professionals in schoolboeken te vaak witte mannen: ‘Dat moet anders’

 Header: Loulou Drinkwaard, medeoprichter van en redacteur bij Wilde Haren . Fotografie: Ingo Hattendorf. Jorien Castelein is oprichter en eigenaar van educatieve uitgeverij Blink ‘Ik werk al decennia in de leermiddelen-ontwikkelbranche. In die periode is er heel wat veranderd in de samenleving en is er sprake van voortschrijdende inzichten. Ik moet eerlijk bekennen dat ik jaren geleden, toen ik nog bij uitgeverij Malmberg werkte, zelf op de bres ging voor Zwarte Piet tegen de Amerikaanse uitgever van National Geographic Junior. Ik noemde Sinterklaas een ‘onschuldig kinderfeest’. Met de kennis van nu vind ik dat totaal onvoorstelbaar.’ ‘Of het gaat om gender, culturele diversiteit of seksuele oriëntatie, als leermaterialenontwikkelaar moet je meebewegen met wat er in de samenleving speelt. Je houdt de wereld als het ware een spiegel voor. Dat betekent ook dat je een hand in eigen boezem moet steken en transparant moet zijn over de keuzes die je maakt.’ ‘Bij Blink kiezen we voor een vooruitstrevende, emancipatoire aanpak. Maar daarnaast is het heel belangrijk om elkaars standpunt te respecteren zonder een rode pen te hanteren. We proberen alle partijen, van leerkrachten en schoolleidingen tot en met de ouders, dan ook bij de ontwikkeling van het lesmateriaal te betrekken.’ ‘Het mooist is als we de leraar kunnen helpen om in de klas een open dialoog op gang te brengen. Zo hebben we een keer naar aanleiding van Valentijnsdag een gastles gemaakt rondom het thema Lentekriebels. Die wilden we laten beginnen met een beeld van twee kussende mannen. Maar toen we die les op een school in Amsterdam-West met een hele diverse leerlingengroep lieten zien, reageerde de leerkracht terughoudend. Ze voorzag dat die foto voor veel onrust in de klas zou zorgen en dat het vervolgens alleen nog maar daarover zou gaan. Als compromis hebben we toen bedacht om de les wel door te laten gaan, maar die foto pas op een later moment in de les te laten zien, nadat het onderwerp was ingeleid.’ Judi Mesman is hoogleraar maatschappelijke vraagstukken en jeugd aan de Universiteit Leiden, auteur van het boek Opgroeien in kleur: Opvoeden zonder vooroordelen en mede-opsteller van Hulpmiddel voor meer inclusieve schoolboeken ‘De opdracht voor Hulpmiddel voor meer inclusieve schoolboeken kwam van de uitgevers. Zij worstelen met de vraag hoe ze hun schoolboeken inclusiever kunnen maken. Daarvoor geeft dit document praktische tips.’ ‘Mijn collega’s en ik hebben de lesboeken Nederlands en wiskunde voor de brugklas – van vmbo tot vwo – onder de loep genomen. Van de 13.000 personages was gemiddeld 41 procent vrouw en in sommige boeken zelfs minder dan een derde. Van de personages met een beroep was slechts 28 procent vrouw. Mensen met veel kennis over een bepaald onderwerp, zoals een vogelaar of een wetenschapper, waren vrijwel altijd witte mannen. Zwarte personages waren bovengemiddeld vaak sporters. Nu is er helemaal niets mis met één individuele koekjesbakkende moeder of zwarte atleet. Het gaat om de aantallen. Zie je voortdurend dezelfde stereotiepe beelden voorbijkomen, dan gaat dat onder je huid zitten.’ ‘Er wordt weleens gezegd: you can’t be what you can’t see. Rolmodellen zijn nu eenmaal heel belangrijk. Maar daarbij worden meestal voorbeelden aangehaald van mensen die ondanks alle tegenslagen iets bijzonders hebben bereikt. Zoals de eerste vrouwelijke minister van Financiën of de eerste Afro-Amerikaanse astrofysicus en directeur van het Hayden planetarium Neil deGrasse Tyson. Hij vertelde in een interview hoeveel weerstand van zijn omgeving hij heeft moeten overwinnen. Al die ‘eerste’ mensen hebben niet alleen uitzonderlijke kwaliteiten, ze hebben ook bijzonder veel doorzettingsvermogen. Het punt is: niet iedereen heeft al die kwaliteiten, terwijl alle kinderen wel gelijke kansen verdienen.’ Loulou Drinkwaard is medeoprichter van en redacteur bij Wilde Haren , een uitgeverij voor prentenboeken waarbij diversiteit en inclusie de norm is ‘Ik ben opgegroeid met een zwarte, Surinaamse vader en een witte, Nederlandse moeder: the best of both worlds. Maar op de basisschool waren de hoofdpersonen in de boeken die we moesten lezen altijd wit. En als er al zwarte kinderen in voorkwamen, speelden ze altijd een bijrol. De boodschap die je als zwart kind zo meekrijgt, is: je staat in dienst van het witte personage. Ook de beeldkeuze draagt bij aan zo’n stereotiepe beeldvorming.’ ‘Met onze uitgeverij willen wij dergelijke stereotypen doorbreken. Wij geven boeken uit waarin zwarte kinderen de hoofdrol spelen. Ze maken van alles mee, beleven avonturen en hebben emoties. Het is heel belangrijk voor zwarte kinderen dat ze boeken onder ogen krijgen met personages met wie ze zich kunnen identificeren, en witte kinderen een andere wereld leren kennen dan hun eigen wereld.’ ‘We komen geregeld op scholen met veel zwarte kinderen en nemen dan allerlei boeken mee. Welk boek denk je dat ze eruit pikken? Vrijwel zonder uitzondering een boek met een zwart kind op de cover. Het is voor die kinderen een feest van herkenning om iemand zoals zijzelf in boeken terug te zien. Ik ben ‘al’ 24, het is dus misschien wat laat, maar ik heb onlangs een zwarte pop voor mezelf gekocht. Weet je dat ik die nooit heb gehad? Een pop die op mij leek?’ 

Het is tijd om iets te dóén tegen racisme, en dat kan al met kleine dingen

 In het boek van marketingdeskundige, influencer en antiracisme-expert Chanel Matil Lodik worden verschillende vormen van racisme behandeld, waaronder racisme in de zorg, het onderwijs en de woningmarkt, en racisme op de arbeidsmarkt. Daarnaast bevat het boek aanknopingspunten die ook van toepassing zijn voor de omgang met elkaar op de werkvloer. Vanwaar dit boek? ‘Ik ben jarenlang actief geweest op het gebied van marketing. Tot 2018, toen heb ik een onlineplatform opgericht: Meer kleur in de media . Ik kwam tot dit besluit toen ik voor de zoveelste keer een journalist hoorde zeggen: we willen wel meer diversiteit in experts, maar we kunnen ze niet vinden. Ik zei toen: ik heb een heel netwerk aan experts van kleur, ik kan ze jullie op een presenteerblaadje geven. Die sprekers koppelde ik vervolgens aan de mediamakers.’ ‘Hoewel ik al jaren over onrecht in de maatschappij op Instagram postte, was de stortvloed aan reacties na de BLM-protesten overweldigend. Van hieruit ontstond het idee voor een reeks webinars, waar ook veel belangstelling voor bleek te bestaan.’ ‘Toen ben ik benaderd door een uitgever. Er zijn al aardig wat boeken over racisme geschreven. De meeste daarvan komen echter uit Amerika en gaan over de Amerikaanse situatie. In Nederland zijn er ook wel een paar boeken over het onderwerp verschenen, maar het ontbrak nog aan een boek over de Nederlandse situatie met praktische tips.’ Wat wil je met je boek bereiken? ‘Ik ben iemand van de praktijk. Ik wil de mensen die graag in actie willen komen, maar niet weten hóé, begeleiden in hun activisme. Het boek biedt naast theorie dan ook praktische handvatten: wat kun jij doen?’ Je bent zelf zwart, vrouw en valt binnen het autistisch spectrum. In hoeverre heeft dit jouw betrokkenheid bij het onderwerp aangewakkerd? Inclusief discriminatie en uitsluiting in de werksfeer? ‘Ik heb zelf niet direct met arbeidsgerelateerd racisme of discriminatie binnen een organisatie te maken gehad. Maar ik weet, onder meer door alle reacties op mijn Instagramposts en webinars en uit de research voor mijn boek, dat dit wel degelijk veelvuldig voorkomt, in uiteenlopende vormen. Van ‘micro-agressies’, zoals geen moeite doen om iemands naam correct te spellen of uit spreken , tot en met regelrechte discriminatie in de institutionele sfeer.’ In het boek onderscheid je drie soorten racisme: institutioneel, interpersoonlijk en geïnternaliseerd racisme. Hoe uit dit zich op de werkvloer? &#039;Van institutioneel racisme is er bijvoorbeeld sprake wanneer een organisatie mensen niet uitnodigt voor een sollicitatiegesprek op grond van hun huidskleur of een buitenlands klinkende naam. Uit onderzoek weten we dat mensen doorgaans een klik ervaren met anderen die op hen lijken. Daardoor hebben mensen van kleur binnen een door witte mensen gedomineerde maatschappij minder kansen op de arbeidsmarkt.’ ‘Interpersoonlijk racisme vindt plaats tussen mensen onderling. Zoals vragen waar iemand vandaan komt, of iemand ‘complimenteren’ met hoe goed diegene Nederlands spreekt. Dit kan door mensen die in Nederland zijn geboren en getogen als beledigend worden ervaren.’ ‘Geïnternaliseerd racisme, tenslotte, is dat mensen van kleur gaan handelen naar het negatieve zelfbeeld dat ze hebben gekregen door veelvuldige racistische bejegening tijdens interacties met instanties en/of contact met witte mensen. Een voorbeeld daarvan is een zwarte hr-functionaris die geen mensen van kleur aanneemt, omdat we in een maatschappij leven waarin we continu de boodschap krijgen dat witte mensen betere werknemers zijn.’ Het één beïnvloedt dus het ander. Hoe kun je nu deze vicieuze cirkel doorbreken? ‘Sommige organisaties hebben al een beleid waarin ze sturen op goed gedrag. Wat ontbreekt, is helderheid over welke consequenties volgen na ongewenst gedrag. Het is heel belangrijk dat mensen weten dát er gevolgen zullen zijn, maar ook waar ze terecht kunnen om dergelijk gedrag aan te kaarten.’ ‘Ik adviseer organisaties die ik begeleid om een zerotolerancebeleid te hanteren, waarbij consequenties worden verbonden aan bewuste en onbewuste discriminatoire uitingen. Denk dan bijvoorbeeld aan een officiële waarschuwing. Daarnaast is het belangrijk dat hier al tijdens onboardingsprogramma’s aandacht aan wordt besteed. Dit adviseer ik ook mijn klanten, zoals ABN Amro, PWC en IDTV. Werknemers moeten op de hoogte zijn van wat wel en niet gewenst gedrag is.’ Wat kunnen werknemers op het interpersoonlijke vlak doen voor een inclusief werkklimaat? ‘Bij micro-agressies, zoals grapjes over iemands uiterlijk of naam, kun je om opheldering vragen, zoals: ‘Wat bedoel je daarmee?’ Daarmee dwing je de ander om stil te staan bij zijn of haar woorden. Snapt hij of zij dan nog niet waarom die woorden kwetsend zijn, dan kun je in een gesprek uitleggen wat de impact daarvan is.’ Onlangs stond in alle media dat de Koninklijke Marechaussee heeft aangegeven niet langer etnisch te gaan profileren aan de grens. Een stap in de goede richting tegen institutioneel racisme? Of een geval van too little, too late? ‘Er zijn zeker ontwikkelingen gaande die mij hoopvol stemmen. Organisaties die mijn hulp inroepen, doen dat omdat ze echt verandering willen. Dat is ook wat ik samen met ze probeer te doen: veranderingen bewerkstelligen. Waarbij de inzet is: niet praten, maar dóén.’ 

Psychiater Forugh Karimi: ‘De samenleving snakt naar meer verbinding’

 Forugh Karimi (49) droomde er als kind van schrijver te worden. Verhalen vertellen zit dan ook in haar bloed. Dat heeft ze van haar oma meegekregen, die was opgegroeid in een verafgelegen dorp in een bergachtige streek in Afghanistan, waar de dorpelingen de ellenlange winteravonden doorkwamen door elkaar verhalen te vertellen. Hoewel Karimi op haar negentiende zelfs een prijs voor haar korte verhalen in de wacht sleepte van de Schrijversacademie van Kabul, viel de keus uiteindelijk niet op een literatuurstudie maar op the next best thing : geneeskunde, met de ambitie om psychiater te worden. Zij zat in het vierde jaar van haar studie aan de Universiteit van Kabul toen de oorlog de stad overnam en alle universiteiten tijdelijk werden gesloten. Vier jaar later en hoogzwanger van haar eerste kind vluchtte Karimi met haar man naar Nederland, op zoek naar een veilig bestaan. Ze leerde er de taal en maakte, met financiële steun van het UAF, haar studie af. Was uw keuze voor transculturele psychiatrie een bewuste keuze? ‘Nee. Ik beschouw mezelf ook niet als transculturele psychiater. Dat ik als voorzitter ben gekozen van de afdeling Transculturele Psychiatrie heeft er wel mee te maken dat ik me hard maak voor cultuur-sensitieve zorg. Bovendien was ik al drie jaar lid van het bestuur. Maar ik vind dat iedere psychiater of hulpverlener dergelijke zorg zou moeten kunnen bieden, ongeacht zijn of haar eigen culturele achtergrond.‘ Inmiddels heeft 24,6 procent van de inwoners van Nederland een migratie-achtergrond . Dát er een grote rol voor transculturele psychiatrie is weggelegd, lijkt me in ieder geval duidelijk. In hoeverre is dit zichtbaar binnen de opleiding psychiatrie? ‘Er is wel steeds meer aandacht voor binnen het curriculum: Daar maken wij ons als afdeling ook hard voor. De NVvP werkt met expertgroepen, die kijken bijvoorbeeld hoe de tentamens eruit moeten zien. We hebben te maken met voortschrijdende inzichten, die overigens al jaren bekend zijn binnen de GGZ. Ook daar worstelen ze er namelijk mee dat het moeilijk is om bepaalde doelgroepen te bereiken.’ Maakt dat u zelf uit een ander land met een andere cultuur komt, het wel een stuk makkelijker om uw patiënten met een niet-Nederlandse achtergrond beter te begrijpen? ‘Natuurlijk voegt zo’n dubbele identiteit iets toe in de zin dat je je misschien iets makkelijker kunt inleven in een andere belevingswereld. In de 24 jaar dat ik in Nederland woon, ben ik het gewend te leven in twee parallelle werelden, waardoor ik geleerd heb voortdurend te schakelen. Dat is ook een verrijking. Maar dat is ook precies wat ik met mijn patiënten doe: switchen tussen verschillende werelden en realiteiten. Niet alleen cultureel, maar ook sociaal: van hoogopgeleid naar laagopgeleid. Dat vraagt om kijken naar de realiteit vanuit verschillende perspectieven. Ik denk ook niet dat het helpt om in hokjes te denken. Ik ben me er altijd bewust van dat je de realiteit van verschillende kanten kunt bekijken.’ Er is dus niet zoiets als dé werkelijkheid, maar slechts ‘een’ werkelijkheid? ‘Ja, dat vind ik wel een mooie formulering. Natuurlijk zijn sommige dingen universeel. Maar het gaat erom dat je als hulpverlener de bereidheid hebt om die ander te begrijpen. Dat moet de basis zijn, samen met de bereidheid om je eigen onzekerheid daarover te omarmen.’ ‘Maar ik ben echt tegen segregatie in de zorg. Het is een misverstand dat alleen hulpverleners met een andere culturele achtergrond mensen die afkomstig zijn uit een andere cultuur zouden kunnen helpen. Dat legt ook een te grote verantwoordelijkheid bij het handjevol hulpverleners in Nederland met een andere culturele achtergrond. Dat ik toevallig uit Afghanistan kom, wil toch niet zeggen dat ik de problemen van bijvoorbeeld Eritreeërs beter begrijp? Zo’n onderverdeling in de zorg is niet zonder risico’s. De ontmoeting met je medemens moet je blanco ingaan. Tien Turkse cliënten kunnen simpelweg niet allemaal hetzelfde zijn. Wij kunnen andere mensen nooit in hun totaliteit kennen.’ Uw post onlangs op LinkedIn naar aanleiding van Wilders’ uitlatingen over de zorg in coronatijd voor ‘Mohammed en Fatima’ die ten koste zou gaan van de beschikbaarheid van IC-bedden voor ‘autochtone’ Nederlanders, werd ruim 57.000 keer geliked. Heeft u dat zien aankomen? ‘Nee. Al die – voornamelijk positieve – reacties hebben mij echt verrast. Maar ik zie het ook als een teken dat de samenleving snakt naar meer verbinding.’ 

Houssin Bezzai: ‘Kwaliteit moet altijd leidend zijn, niet welke kleur iemand heeft’

 Houssin Bezzai (41), zoon van een Marokkaanse gastarbeider, werd geboren in Marokko maar groeide op in Nederland. Na het beëindigen van zijn voetballoopbaan zette hij zich jarenlang in voor kansarme groepen in de samenleving. In 2019 werd hij door de KNVB ingehuurd als trainer diversiteit en inclusie. Inmiddels is hij daar programmamanager racisme en discriminatie, een functie die de KNVB in reactie op het racistische incident van november 2019 bij de wedstrijd Excelsior-FC Den Bosch in het leven heeft geroepen. De baan lijkt Bezzai op het lijf geschreven. Wat wilde je als kind worden? ‘Ik had twee dingen in mijn hoofd: advocaat en profvoetballer. Hoewel ik goed kon leren, was zo’n rechtenstudie naast mijn voetbalcarrière niet te doen. Gelukkig is mijn droom om profvoetballer te worden wel uitgekomen. Daarnaast heb ik een mbo- en hbo-diploma secretarieel management en organisatie behaald, waardoor ik na mijn voetbalcarrière allerlei mooie, zinvolle maatschappelijke projecten heb kunnen doen. Dat houd ik nu altijd jongens voor die alleen maar met voetbal bezig zijn: zorg dat je een plan B hebt.’ Je bent vroeger als voetballer zelf vaak het doelwit geweest van racisme en discriminatie. Hoe reageerde je toen? En hoe kijk je daar nu op terug? ‘Ik heb ooit, toen ik een jaar of twaalf was, tijdens een wedstrijd allerlei rotopmerkingen naar mijn hoofd geslingerd gekregen. Hoe ik daar destijds mee omging? Door diegene een flinke trap te verkopen. Dat ik daar vervolgens voor geschorst werd, heb ik destijds als onrechtvaardig ervaren. Achteraf besef ik dat dit niet de beste handelwijze was, maar op dat moment had ik geen ander middel om me tegen zulk racistisch gedrag te verweren.’ Wat probeer je nu je eigen kinderen mee te geven? ‘Mijn oudste zoon is 12 en speelt bij de jeugdopleiding van ADO Den Haag. Een keer vertelde hij me na afloop van een wedstrijd in de auto dat hij door een tegenstander voor k...-Marokkaan was uitgemaakt. Ik vroeg hem: wat vind je dat je in zo’n geval moet doen? Hij gaf als antwoord: die jongen een trap geven. Precies wat ik vroeger zou hebben gedaan. Mét het verschil dat ik met mijn zoon hier nu een gesprek over kan hebben. Die mogelijkheid had ik destijds niet. Mijn vader was er nooit, omdat hij zeven dagen van huis was voor zijn werk in de fabriek.’ ‘Ik zie het als mijn taak om mijn kinderen waarden en normen bij te brengen. Dat zie ik ook als iets wat wij met zijn allen moeten doen. Maar we moeten die kinderen daarnaast ook vertellen dat racistische en discriminerende opmerkingen op het veld, maar ook daarbuiten, simpelweg niet kunnen. Dat zie ik als een belangrijke opvoedtaak.’ De beelden van het racistische voorval rondom Ahmed Mendes Moreira, maar ook de reacties daarop, zoals het statement van het Nederlands elftal en het kippenvelmoment van Georginio Wijnaldum en Frenkie de Jong, gingen de hele wereld rond. Wat dacht je toen je die zag? ‘Wat betreft de reactie van Ahmed Mendes Moreira: ik kan me zijn emoties levendig voorstellen. Zoals gezegd heb ik vroeger zelf te maken gehad met discriminatie, al was dat misschien van een andere orde dan de opmerkingen die zwarte spelers zoals hij naar hun hoofd geslingerd krijgen. Ik denk dat ik er misschien ook anders mee omging. Ik weigerde me in de rol van slachtoffer te laten duwen. Het raakte me misschien wat minder. Ik dacht altijd: ik zal ze eens laten zien wat ik waard ben door nóg beter te gaan voetballen.’ ‘In die zin ben ik een product van mijn opvoeding: mijn vader vond dat je je moest bewijzen door heel hard te werken. Aan de andere kant ben ik in Nederland opgegroeid en heb ik meegekregen dat je voor jezelf moet opkomen. Ik zie het belang van praten steeds meer in. Niet alleen om er bewuster van te worden hoe het is om ‘anders’ te zijn, maar ook om het erover te hebben hoe we met elkaar willen omgaan op het veld. Rivaliteit in voetbal is één ding, maar het mag niet ten koste van alles gaan.’ De KNVB staat bekend als een wit mannenbolwerk. Wat voeg jij daar als niet-witte ex-voetballer aan toe? ‘Uiteraard neem ik mijn ervaringen mee. Niet alleen als profvoetballer, maar ook als ervaringsdeskundige. Maar vergis je niet: het is ook dankzij die witte mannen binnen de KNVB dat ik ben aangesteld. Zij geven mij de gelegenheid om een plan van aanpak uit te werken. Wij streven hetzelfde doel na: zorgen dat racisme en discriminatie in het voetbal worden aangepakt. Binnen het betaalde voetbal, maar ook binnen de amateursport. Dat doen wij in het kader van de campagne ‘ Aanvalsplan tegen racisme’ . Dat zoiets niet van de ene dag op de andere kan worden opgelost, is logisch.’ Er waren bij de aanstelling van Frank de Boer als nieuwe bondscoach ook kritische geluiden te horen. De KNVB zou zich te weinig hebben ingespannen om niet-witte kandidaten voor te dragen. Hebben wij – als het aan jou ligt – binnen een paar jaar een bondscoach met een kleur? Of een vrouw? ‘Kwaliteit moet altijd leidend zijn. Man, vrouw, wit of met een kleur: het gaat er uiteindelijk om dat de beste kandidaat op de juiste plek terechtkomt. Dat geldt inderdaad ook voor de bestuurlijke functies binnen de KNVB. Wij moedigen iedereen van harte aan om bij de KNVB te solliciteren.’ 

Ruben Brave: ‘Als succesvol ondernemer kan ik iets tegen racisme doen’

 ‘Vader, investeerder en vrijwilliger te Amsterdam, Nederland.’ Zo afficheert Ruben Brave zich op zijn website . Die volgorde, daar heeft hij ongetwijfeld goed over nagedacht, opper ik bij aanvang van het telefonisch interview. Brave moet er hartelijk om lachen. Het vaderschap – zo moge duidelijk zijn – gaat hem zeer ter harte. Maar behalve vader is Brave ook ondernemer en investeerder. En niet de minste. Zijn eerdere internetondernemingen waren zodanig succesvol en brachten zoveel geld in het laatje, dat hij zich een sabbatical van vier jaar kon veroorloven. Om, zoals hij het zelf zegt: ‘even wat gas terug te nemen en op mijn leven te reflecteren’. Brave: ‘Dat was vanaf 2013 tot zo’n beetje 2017. Het was ook de periode waarin die hele zwartepietendiscussie opkwam. Omdat ik een sabbatical had, ben ik toen vrijwilligerswerk gaan doen, onder meer voor het Surinaamse slavenregister van de Radboud Universiteit en de Surinaamse Anton de Kom Universiteit in Nijmegen, waar ik bezig ben geweest met de inventarisatie van de namen van plantagehouders en slaafgemaakten. Daardoor ben ik er ook achter gekomen dat de voorouders van één van mijn zakelijke contacten plantagehouders waren op de plantage waar mijn eigen voorouders als slaafgemaakten ‘te werk’ werden gesteld.’ Wat voor effect had die ontdekking op jou? ‘Ik moest er eerlijk gezegd een beetje om lachen. Maar toen ik die man niet lang daarna tijdens een zakelijk telefoongesprek met mijn vondst confronteerde, merkte ik aan zijn reactie dat het hem niet koud liet. Diezelfde man die ik als zelfverzekerde ondernemer kende, begon te stamelen en maakte snel een einde aan het gesprek. Een paar weken later ging de telefoon en hing hij geëmotioneerd aan de lijn. Om zijn ‘vrijwillige en oprechte excuses aan te bieden voor wat zijn voorvaderen mijn eigen voorvaderen hadden aangedaan’.’ ‘Ik moet zeggen dat ik het wel een mooi gebaar vond, maar dat het mij persoonlijk aanvankelijk niet zo veel deed. Tot ik het mijn moeder vertelde en zij er helemaal stil van werd. Zij zei tegen mij: ‘Ruben, besef jij eigenlijk wel wat deze man jou heeft gegeven?’ Zij had mijn overgrootmoeder gekend, die nog als slaafgemaakt kind had geleefd. Maar mijn moeder zei ook: ‘Weet je wel over hoeveel mensen dit gaat? Het gaat niet alleen om onze voorouders, maar om de voorouders van zoveel anderen.’ Daar had ik aanvankelijk zelf niet zo bij stilgestaan.’ Dat vind ik heel mooi: de helende werking die van zo’n spijtbetuiging uitgaat. Maar je hebt anno 2020 nog steeds te maken met racisme en discriminatie. ‘Inderdaad. Zo ben ik naar aanleiding van die Black Lives Matter-demonstratie op de Dam een inventarisatie gaan maken van hoe vaak ik nu zelf met racisme en discriminatie te maken heb gehad. Ik ben al die incidenten – zowel in de werk- als in de privésfeer, bij mijn opleidingen tot met voorvallen in de openbare ruimte – gaan tellen en kwam uit op 74 incidenten!’ Kun je daar een voorbeeld van noemen? ‘Ik heb voor een grote sportbond ooit een mooi onlineproduct gemaakt, waarover iedereen te spreken was. Maar kreeg vervolgens van die bestuurder te horen dat hij ‘Surinamers haatte’. Nu moet ik zeggen dat die bestuurder in kwestie er niet alleen racistische én seksistische ideeën op nahield, maar via dubieuze constructies ook geld van de bond in zijn eigen zak stak. Ik had een hoog regulier uurtarief, dus waarschijnlijk wilde die aandeelhouder ook simpelweg onder een financiële verplichting uit komen. In een andere werksituatie werd ik – als mededirecteur – gesommeerd het bedrijfspand te verlaten, ‘omdat mijn kleur de aandeelhouder niet aanstond’.’ ‘Het kan echter ook om minder duidelijke vormen van discriminatie gaan. Zo zat ik een poos geleden met mijn dochters en een nichtje aan een tafel in de bibliotheek. Mijn dochter had een croissantje gegeten. Ze had een paar minuscule kruimels laten liggen, die ik juist aan het opruimen was. Toen kwam een bibliotheekmedewerkster op ons afstormen die ons toesnauwde: ‘ This is no restaurant. No food here! ’ Op zo’n naar toontje. En ook nog eens in het Engels! Alsof ik het anders niet zou verstaan. Zo heb ik ook eens bij een overheidsinstantie te horen gekregen: ‘U spreekt zo goed Nederlands. Wat is de wereld er toch op vooruitgegaan!’ Hoezó, denk ik dan? Ik ben gewoon in Nederland opgegroeid!’ ‘Naast openlijke uitingen van racisme krijg je als gekleurde Nederlander dus ook te maken met zulke ‘verborgen’ vormen van racisme en micro-agressie, waarbij het meer gaat om vooringenomenheid, stigmatisering, stereotyperingen en vooroordelen.’ Waarin zit het verschil? ‘In het laatste geval hebben mensen vaak niet eens door dát ze discrimineren. Dat geldt evengoed voor ‘linkse’ mensen. Zo zat ik een keer bij een na-borrel van een praatprogramma tegenover een bekende vrouwelijke politica die mij de openingsvraag stelde: ‘Zeg, ben je ook een vluchteling?’ Toen ik vervolgens ook nog een opmerking maakte over haar gebrek aan inlevingsvermogen ten aanzien van politici van kleur, werd ze echt woest. Zij zei, terwijl ze met haar vinger bijna in mijn gezicht prikte: ‘Ik ben klaar met die zwarte mannen die mij komen vertellen dat ik niet weet hoe het is om uit een onbevoorrechte positie te komen!’ Ik was echt met stomheid geslagen.’ Wat doe je in zo’n geval? ‘Soms reageer ik wel, soms niet. Of ik dat doe, hangt af van of ik er vertrouwen in heb dat iemand daarvan iets oppikt, waardoor hij of zij tot een ander inzicht kan komen. Anders besteed ik mijn tijd en energie liever aan iets nuttigers.’ ‘Bij het voorval in de bibliotheek heb ik die vrouw van repliek voorzien – in het Duits: ‘ Ich verstehe es nicht ’. Later, toen ik thuis was, heb ik er ook melding van gedaan bij het Meldpunt Racisme. Daarnaast heb ik een brief gestuurd aan de algemeen directeur van de bibliotheek, die ik toevallig kende. Waarop ik een heel nette brief terugkreeg waarin hij toezegde er werk van te maken. Het voorval heeft overigens nog een staartje gekregen: na mijn melding bij het Meldpunt Racisme bleken er recentelijk meer meldingen te zijn binnengekomen over de Openbare Bibliotheek Amsterdam.’ ‘Een ander voorbeeld: ik zag bij een bezoek aan het Rijksmuseum een bordje bij een schilderij hangen met het opschrift: ‘In Suriname was de familie succesvol; zowel als plantagebezitters als in bestuursfuncties’. Dat vond ik echt niet kunnen. Dat heb ik ook bij het management van het Rijksmuseum gemeld. Ik vond dat echt nodig, temeer ik zelf bezig was met een startup over misinformatie. Daarop heeft het museum aangegeven bezig te zijn de collectie onder de loep te nemen. En het heeft beloofd actie te ondernemen.’ ‘Dat ik zulke dingen kan doen, komt door mijn professionele loopbaan. Daardoor ken ik veel mensen, ook in belangrijke posities. Dat stelt mij in staat dingen in beweging te zetten en mijn stem te geven aan de strijd tegen racisme.’ Je zegt dus in feite: als geslaagde ondernemer kán ik iets doen aan het bestrijden van racisme. Zie je dit ook als je morele plicht? ‘Ja. Ik ken sinds kort een bijzonder succesvolle multi-miljardair die ‘kwart-zwart’ is. Maar hoewel hij wel iets met charity doet, lijkt hij zich niet met ‘de zwarte zaak’ te willen verenigen. Ik vind: als je iets aan die situatie kunt veranderen door je verhaal te vertellen, moet je dat doen. Ik heb er ook niet altijd zin in. Maar ik vind dat ik er niet omheen kan.’ Wat heb jij met Suriname? Voel je je Nederlander? Of meer Surinamer? ‘Nederlander. Ik ben geboren in Nederland. Dit in tegenstelling tot mijn drie oudere broers en een aantal van mijn zussen. Twee van mijn broers zijn uiteindelijk naar Suriname teruggekeerd, mijn moeder ook.’ ‘Maar ik probeer er ook gewoon uit te pikken wat bij me past. Van huis uit aten wij meestal Nederlandse gerechten, maar dan met een Surinaamse ‘twist’. We gingen ook naar de Keukenhof en naar Madurodam. En ik luister met mijn dochters net zo graag naar de smartlappen van André Hazes als naar Creools-Surinaamse spirituele muziek. Zoals wanaisa, waarin moeder aarde wordt vereerd. Ik geloof dat cultuur gaat over schoonheid: hoe meer culturen, hoe meer schoonheid dus!’ Terug naar je kinderen. Zij hebben een zwarte vader en een witte moeder: over verbinding gesproken. Wat wil je je kinderen meegeven? ‘Dat ze te allen tijde de vrijheid hebben om de dingen te ondernemen die ze willen. Ongehinderd door kleur, gender of wat dan ook.’ 

Door Black Lives Matter kan Harvey niet meer om zijn eigen pijn heen

 De Black Lives Matter-beweging zet niet alleen racisme op de kaart, ze kan voor sommigen ook traumatiserend werken. Het eerder verdrongen racisme laat zich nu in alle hevigheid voelen. Dat wekt zowel woede als machteloosheid op. Net als bij andere trauma’s kan de erkenning van de pijn helpen om nieuwe energie te vinden. Zoals bij Harvey. De gekleurde twintiger Harvey geeft aan dat hij soms moet overgeven en vaak wakker ligt van de beelden van politiegeweld tegen gekleurde mensen die hij de laatste tijd voorbij ziet komen. Hij is er helemaal door van slag. Hij kan zich niet meer concentreren en is onzeker over wat hij moet doen. Harveys ouders zijn academici afkomstig uit niet-westerse landen. Een van zijn grootouders was een Hollander die met een Ghanese was getrouwd. Harvey groeide deels op in de Verenigde Staten en deels in Nederland. Als kind en jongvolwassene had hij geen last van racisme, zegt hij. Als er toespelingen op zijn kleur werden gemaakt, haalde hij daar zijn schouders over op. Zoals bij de schoolvriendjes die hem achterna zaten met speelgoedgeweren en dan riepen ‘ren voor je leven’, alsof hij een slaaf op de vlucht was. Ook de opmerking van de vader van zijn eerste vriendin, die in zijn bijzijn zei dat zijn dochter het niet moest flikken om met een nog donkerdere jongen thuis te komen, kon hij toentertijd nog als een ongepaste opmerking naast zich neerleggen. George Floyd De Black Lives Matter-beweging, en vooral de video van het politiegeweld tegen George Floyd, heeft dat in een klap veranderd. De beelden maken hem bewust van de systematische vernedering. Het dringt nu tot hem door hoe angstwekkend het is dat je gevaar loopt als je als donkere Amerikaan joggend door een park loopt. Ook in Amsterdam voelt hij zich nu niet meer op zijn gemak. Terwijl hij eerder nooit angst had. Harvey is een topsporter met een hoog IQ. Hij heeft zichzelf altijd als een bevoorrecht mens beschouwd. Hij voelde zich ook weleens schuldig omdat anderen niet de kansen kregen die hij wel kreeg. Dat gevoel is nu helemaal weg. Nu voelt hij zich kwetsbaar en is hij angstig. Ik vraag Harvey van welke beelden hij wakker ligt. Het zijn dezelfde beelden waar hij vroeger zijn schouders over ophaalde. De jongens die hem achterna zaten. De akelige opmerking van de vader van zijn eerste vriendin. Maar vooral de televisiebeelden van politiegeweld. Die laten hem niet los. Zijn moeder had hem vroeger wel voorgehouden wat hem als donkere Amerikaan kon overkomen, maar dat gleed toen van hem af als water van een eend. Nu niet meer, nu voelt hij zich voortdurend op scherp staan. Wij-zij-denken Harvey ervaart zijn bewustwording van racisme naast bedreigend ook als positief. Hij beseft hoe indringend raciale vooroordelen werken en hoe geïnstitutionaliseerd ze zijn. Hierdoor is hij gemotiveerd zich anders op te stellen tegenover racistische uitingen. Hij haalt niet meer zijn schouders op, maar maakt anderen duidelijk wat het hem doet als hij op zijn kleur wordt beoordeeld of als zij het n-woord gebruiken. Hij kan zichzelf ook als rolmodel opstellen. Bijvoorbeeld door niet in een simpel wij-zij-denken te vervallen. Dat dat geen zin heeft, is hem duidelijk geworden na het lezen van The Underground Railway van Colson Whitehead. Dat boek laat zien hoe witte en gekleurde mensen samen de strijd aanbinden tegen de slavernij en slaven helpen ontsnappen naar veilige gebieden. Al snel is Harvey weer vrolijk en energiek. Hij heeft een Griekse vriendin en kan het goed vinden met haar ouders en andere verwanten. Naast zijn werk is hij ijverig Grieks aan het leren. Onlangs belde een van zijn jeugdvrienden uit Amerika hem op. Die was in tranen en zei dat het hem speet hoe hij en zijn vrienden vroeger met Harvey omgingen. ‘Het was racistisch wat we deden’, zei hij. Harvey deed nu niet alsof dat maar spelletjes waren waar je geen kwaad in hoefde te zien. Hij zei tegen zijn jeugdvriend dat hij zijn excuus enorm waardeerde. Volgend jaar gaat Harvey trouwen. Zijn jeugdvriend zal dan getuige zijn. De Black Lives Matter-beweging heeft zijn hoofd en hart in evenwicht gebracht, zoals hij het zelf uitdrukt. Hij kan nu vanuit zijn hart reageren op wat het hem doet als hij racistisch wordt benaderd. Maar hij houdt er wel zijn hoofd bij. Het gaat hem niet om anderen die niet deugen, maar om het gezamenlijk bestrijden van de onrechtvaardigheid. Daar zet hij zich graag voor in. 

Snel je bruto of netto salaris berekenen? Gebruik onze handige tool en weet wat je kunt verwachten! 

Bruto netto calculator

Vraag jij je af of je wel genoeg verdient? Check je salaris in de salariswijzer. Vul een aantal vragen in en krijg direct resultaat.

Salariswijzer

Double Cards NVB B2C

Ontvang wekelijks carrière-inspiratie en nieuws over arbeidsmarktontwikkelingen.

Newsletter Signup IOL B2C

Je ontvangt van ons om de week: handige tips over solliciteren en interessant nieuws over werk.