Hoe ziet het onderwijs van de toekomst eruit?

Wat gaat er met de steeds snellere ontwikkeling van nieuwe technologieën en nieuwe methoden veranderen in het onderwijs?

Het onderwijssysteem verandert voortdurend, maar heeft ook traditionele kanten: de meester die de leerling onderwijst. Wie op “onderwijs” en “toekomst” googlet, komt uit bij visies vanuit allerlei verschillende invalshoeken. We vroegen een “trend teller” naar het onderwijs van de toekomst en de rol van de docent.

Onderwijs immuun voor verandering

Filosoof en trend teller Ruud Veltenaar signaleert dat het onderwijs compleet stilstaat en immuun lijkt voor innovatie en verandering. Volgens Veltenaar zitten we in een mondiale transformatie naar een volgende fase in onze beschaving. ‘We hebben niet een economische crisis, maar vier crises:

  • een sociale crisis
  • een systeemcrisis in zorg en onderwijs
  • een economische crisis
  • een crisis in ecologie en energie

Hoezo een sociale crisis? ‘Een kwart van de academici vindt straks geen baan en een ander kwart zal in banen terechtkomen waarvoor ze niet zijn opgeleid en die ze niet leuk vinden’, zegt Veltenaar. 

Van welvaart naar welzijn

In een termijn van vier decennia zullen we volgens Veltenaar een transformatie zien van welvaart naar welzijn. ‘We hebben straks te maken met voortdurende onzekerheid en dat vergt nieuwe vaardigheden van kinderen. Het huidige primaire doel van het onderwijs is mensen zo hoog mogelijk opleiden, zodat ze een goede baan krijgen. Maar een kwart heeft straks geen baan. Daarnaast heeft meer dan een kwart geen baan die ze leuk vinden. Dat is een ramp, want je werkt toch zowel uit economisch perspectief als om gelukkig te worden.’ 

Vaardigheden leren om gelukkig te leven

In de 21ste eeuw worden mensen niet meer opgeleid voor een baan, maar voor een goed bestaan, zegt Veltenaar. ‘Welzijn is een factor voor geluk. De focus op school zal moeten verschuiven van exacte vakken en Nederlands naar vaardigheden om gelukkig te kunnen leven: je kunnen verbinden met andere mensen en iets kunnen creëren dat impact heeft. Dat stelt hoge eisen aan creativiteit en autonomie. Je moet zelf in staat zijn iets te creëren dat wezenlijk is voor de samenleving. Het gaat om artistieke vakken, waarin de menselijke factor belangrijk is. We moeten mensen opleiden voor banen die er nog niet zijn.’

Van onderwijzen naar leren

De belangrijkste transitie is volgens Veltenaar die van onderwijzen naar leren. Nu gebeurt dat nog groepsgewijs naar leeftijd, waarin kinderen wordt geleerd te 'reproduceren'. Wie aan de norm van de standaardtest voldoet, is geslaagd. Maar 'leren' is een ander proces. ‘We moeten onze nieuwsgierigheid prikkelen en autonoom zijn. Dan word je vanzelf creatief en zullen we veel betere resultaten zien.’ Straks is alle informatie toegankelijk en is het belang van weten minder groot, denkt Veltenaar. ‘Het gaat erom dat je kunt vinden wat je wilt weten. Met nieuwe technologieën kunnen we van onderwijzen naar leren. Nu letten kinderen in klassikaal onderwijs en met een boek soms slecht op. Ze worden niet geprikkeld. Straks is alle informatie opvraagbaar in de 'big cloud'.’

Flipped classrooms

De vraag is waar de leraar in dit nieuwe systeem blijft. In Veltenaars filosofie zitten studenten of leerlingen niet meer op school. Ze komen er alleen nog voor een spreekuur van leraren of om projecten met anderen te doen. Het meeste vindt online plaats en virtueel met andere studenten. Hij gelooft in het idee van flipped classrooms: de klassikale instructie en het individuele huiswerk omdraaien. ‘Ik vind dat dit al op het niveau van de lagere school moet worden toegepast.’

Leraar als consultant

Veltenaar verwacht de ontwikkeling van een “device” dat registreert wat iemand leest en begrijpt en op welke momenten een leerling goed leert. ‘Als ik iets niet begrijp, krijg ik antwoord van mensen die het wel begrijpen. De leraar wordt een leerfacilitator in een cockpit waar de ontwikkeling van het kind wordt gevolgd, consultants die de samenhang tussen de kennis uitleggen. Dat kan dan via een hele goede docent voor duizend studenten.’ De primaire beoordeling vindt plaats door het systeem en die intelligente systemen begeleiden studenten naar prestaties en interesses. ‘Ze kijken ook naar vermoeidheid. Het is perfect individueel onderwijs. Beter leren en dat plaats- en tijdsonafhankelijk.’

Diploma’s minder belangrijk

Het belang van diploma’s zal afnemen, denkt Veltenaar. Er zullen wel testen zijn, maar werkgevers zullen meer kijken naar het projectverband en wat iemands bijdrage is. ‘Het gaat om vaardigheden in plaats van kennis. Wat is het belang van een diploma als het geen garantie meer is voor werk? Reproduceren wordt een irrelevante vaardigheid. Je moet laten zien wat je hebt uitgevoerd en of je dat met passie en creativiteit hebt gedaan.’

Steve Jobsscholen

Financiering van het systeem is in deze tijden van zware bezuinigingen lastig, maar toch moeten overheden dit doen, vindt Veltenaar. ‘Als je uitrekent hoeveel je bespaart, dan verdienen die investeringen zich in veelvoud terug voor honderdduizenden studenten. Als deze investeringen niet van de huidige leiders komen, dan maar van nieuwe of van onderop. Je hebt al de Steve Jobsscholen.’

Meer informatie

Veltenaar beveelt speeches van onderwijsgoeroes Ken Robinson en Seth Godin aan.

In de volgende aflevering: geschiedenisleraar en onderwijsvernieuwer Jelmer Evers: ‘Technologie heeft een plek in het onderwijs, maar wordt te groot neergezet.’