Is reageren op een vacature onder mijn niveau wel verstandig?

Hoogopgeleiden vinden het prima om te reageren op vacatures onder hun niveau. Lees hier of dat wel een verstandige zet is.

Hubert is politicoloog. Een werkloze politicoloog, want de banen liggen voor afgestudeerden in deze richting niet voor het oprapen. Dat heeft Hubert de afgelopen maanden wel gemerkt. En dus overweegt hij een baan als telefonisch verkoper. 'Maar', vroeg hij de online loopbaancoach van Intermediair, 'heb ik als academicus kans dat ze mij voor die mbo-functie aannemen?'

Vanaf 1 juli 2009 moeten werklozen na een half jaar ww-uitkering een baan accepteren die één niveau lager ligt dan hun opleiding. Na een jaar moeten ze zelfs iedere baan nemen. 53 Procent van de bijna zevenhonderd hoogopgeleiden die Intermediair hiernaar vroeg, vindt dat een (zeer) goed plan. Overigens vooral voor anderen, lijkt het, aangezien bijna veertig procent er zeker van is een baan op niveau te vinden mocht hij werkloos worden. Een kwart is tegen de nieuwe wet.

De tegenstemmers waarschuwen voor kapitaalvernietiging, afstomping en verdringing van laagopgeleiden. De voorstemmers wijzen erop dat je als werkende eerder een nieuwe baan vindt dan als werkloze, dat het nu niet de tijd is om kieskeurig te zijn en dat iedereen moet werken voor zijn geld.

Klinkt allemaal plausibel; wie heeft er gelijk?

onder je niveau werken

Klik voor vergroting

Geraniums

De eerste slag is voor de voorstemmers: wie werkt - al is het in een lagere functie - heeft een grotere kans op een nieuwe baan dan wie niet werkt. De OSA (Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek) volgt in een langjarige studie duizenden Nederlanders en bekijkt onder meer hun positie op de arbeidsmarkt. Uit dat onderzoek blijkt dat iemand die twee jaar geleden een baan had een aanzienlijk grotere kans heeft (21 procentpunt) nu werk te hebben dan iemand van dezelfde leeftijd en met een vergelijkbare achtergrond, die twee jaar terug werkloos was. Werkgevers houden nu eenmaal niet van gaten in een cv. 'Als je niet werkt, verlies je bovendien een deel van je netwerk', zegt Marcel Kerkhofs van de OSA. Wat het vinden van werk bemoeilijkt. 'En je mist de werkervaring die werkenden wel opdoen en ontwikkelt zo dus minder kennis en vaardigheden.'

Dat betekent echter niet dat een werkloze maar om het even welk baantje moet nemen om van daaruit op te klimmen. Om te beginnen verdien je minder en loop je die achterstand nooit meer helemaal in. Uit recent onderzoek van de Vrije Universiteit (VU) blijkt dat mannen die een tijd onder hun niveau werkten jaren later, toen ze weer óp niveau zaten, nog altijd vijftien procent minder verdienden dan mannen die altijd een passende baan hadden gehad. Bij vrouwen was dat zelfs negentien procent minder.

Hoogopgeleiden zouden gezien dit hardnekkige looneffect toch de tijd moeten krijgen om passend werk te vinden, vindt Irma Mooi-Reci van de VU. 'Wie onder zijn niveau gaat werken, haalt die schade dus niet meer in. Bovendien: een ingenieur die tomaten moet plukken - dat is kapitaalvernietiging.' Als dat laatste kan worden voorkomen door iets langer een uitkering te betalen, is de overheid volgens Mooi-Reci per saldo goedkoper uit.

Duizend euro ingeleverd

Op het medisch kinderdagverblijf in Amsterdam ondersteunt Sanne Ebbeling (26) een kind met een spraakstoornis bij het vertellen over zijn verjaardag. Ebbeling is opgeleid als orthopedagoog, maar werkt nu als groepsleidster ónder een orthopedagoog. Behalve dat dit zo'n duizend euro bruto per maand aan inkomen scheelt (sinds ze haar studie afrondde intussen 36 duizend euro), voelt ze zich na drie jaar niet langer uitgedaagd. 'Ik heb niet voor niets een wetenschappelijke studie gedaan. Als ik dit uitvoerende werk had gewild, had ik wel de Pabo gedaan.'

Volgens Andries de Grip van het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) is Ebbelings situatie niet uitzonderlijk. Pasafgestudeerden werken vaak onder hun niveau. Anderhalf jaar na afstuderen doet 35 procent van de academici dat nog steeds, tegenover 20 procent van de hbo'ers. De Grip: 'Dat percentage daalt met de jaren. Een lagere functie kan dus een goede opstap zijn.'

Het gevaar van zo'n 'eerste baantje' is dat je erin blijft hangen. En wie dat te lang doet, wordt daar dommer van. De Grip onderzocht samen met neuropsychologen het effect van werken onder je opleidingsniveau op de cognitie. In een periode van zes jaar werden mensen twee keer getest op geheugen, verbaal vermogen en snelheid van informatieverwerking. Bij mensen die onder hun niveau werkten, waren deze functies sterker afgenomen dan bij mensen die een baan op hun niveau hadden. 'If you don't use it, you loose it', zegt De Grip. Het omgekeerde gebeurt ook. Mensen die ondergekwalificeerd waren voor hun werk scoorden beter dan mensen die wel een baan hadden op hun eigen opleidingsniveau. Het effect werd groter naarmate de opleidingsniveau en baan verder uit elkaar lagen.

Maar ja, relativeert De Grip: 'Wat is onder je niveau?' 'In boekhandels werken nogal eens mensen die een letterenstudie hebben gedaan.' Feitelijk gaat het om een mbo-functie, maar vertel dat maar niet aan de mensen die bijvoorbeeld werken in de prestigieuze Athenaeum-boekhandel in Amsterdam. 'Functieniveau hangt ook af van de inhoud die je er zelf aan kunt geven', vindt De Grip. 'Een hoogleraar die leraar wordt en de vrijheid heeft om die functie zelf vorm te geven, stompt misschien helemaal niet af, al is hij feitelijk overgekwalificeerd. En zal hij waarschijnlijk nooit meer een baan op de universiteit krijgen.'

onder je niveauKlik voor vergroting

Gevoelskwestie

Wat onder je niveau is, lijkt dus ook een kwestie van gevoel. 'Waar het om gaat is dat je doet wat je leuk vindt, dan maakt niveau niet uit', zegt Willem Plandsoen, loopbaancoach en directeur van coachings- en outplacementbureau Dreamjob. 'Juist in tijden van crisis moeten mensen de tijd nemen om goed te bedenken wat ze willen. Want als je nu zomaar ergens gaat werken, is de kans groot dat je het niet leuk vindt, waardoor je minder productief bent en de werkgever je misschien binnen een jaar weer ontslaat.'

Plandsoen ziet dagelijks dat mensen vaak helemaal niet het werk doen dat ze echt willen. 'De meesten zijn in banen gerold'. Neem Francien Donkers (niet haar echte naam). Tien jaar lang werkte ze bij een bank. Een prima baan die vooral goed betaalde en status had. Pas toen ze door de kredietcrisis ontslagen werd, kwam ze er via een loopbaantraject achter dat ze het werk eigenlijk helemaal niet zo fantastisch vond. De baan bleek een gouden kooi te zijn geweest. Door het loopbaantraject dacht ze voor het eerst in haar leven bewust na over wat ze echt wilde.

Binnenkort gaat ze als zij-instromer beginnen op een middelbare school. 'Werkt Francien nu onder haar niveau?' vraagt Plandsoen, die haar zelf begeleidde, retorisch. 'Ik vind van niet. Ontslag is ook vaak een kans om te gaan doen wat echt bij je past.'

De vraag is natuurlijk of dat straks bij een werkloosheid van negen procent nog zo is. Hoe groot is dan de kans dat je toch iets moet doen wat ver onder je niveau is én niet leuk? De Grip van het ROA denkt dat hoogopgeleiden ook dan niet hoeven te vrezen voor de tomatenkas. In een hoogconjunctuur vinden hoogopgeleiden binnen een half jaar een baan. Tijdens een laagconjunctuur gemiddeld binnen een jaar.

Politicoloog Hubert hoeft dus helemaal niet meteen te grijpen naar een mbo-verkoopfunctie (waarvoor hij inderdaad waarschijnlijk niet wordt aangenomen). Een hbo-marketingbaan ligt meer voor de hand.

fotografie Marcel Bakker

onder je niveauKlik voor vergroting

Wat is 'onder je niveau'?

Onder 'werken onder je niveau' worden verschillende dingen verstaan. Het Roa gaat uit van opleidingsniveau en functieniveau. Het UWV houdt ook rekening met iemands salarisschaal. Voor werknemers zelf speelt ook status een bepalende rol.

Verdringing?

Hoogleraar arbeidsmarkt en sociale zekerheid Ruud Muffels van de Universiteit Tilburg verwacht van de nieuwe ww-wetgeving niet veel effect. Hoogopgeleiden worden al geprikkeld om snel werk te zoeken door het plafond aan de ww-uitkering van € 2583,- bruto per maand.

Als de maatregel nauwelijks effect heeft op de banen die hoogopgeleiden zullen kiezen, zal dit ook niet leiden tot meer verdringing. Niet dat hoogopgeleiden geen banen van laagopgeleiden zullen inpikken - dat gebeurt altijd tijdens een recessie - maar niet meer dan normaal. Overigens wordt dat per recessie wel zuurder voor laagopgeleiden omdat het aantal banen voor laagopgeleiden alsmaar verder slinkt.

Carien van den Hoek

Carien van den Hoek (45)

Was: landelijk branchemanager bij Pentascope

Is: projectmanager bij Bureau Promotie  Podiumkunsten

Verdient nu: 'De helft minder'

'Eind 2007 werd ik werkloos. Al vrij snel daarna wist ik dat ik in de nieuwe baan die ik zocht weer hetzelfde werk wilde doen, maar dan in de kunst- en cultuursector. Ik houd van theater en musea. Van schoonheid. Tot dan toe werkte ik in de woningcorporatiesector, maar daar lag mijn passie niet. Dat breekt je uiteindelijk op. Hard werken is goed te doen, ook met een gezin en een druk sociaal leven, maar dan moet je wel echt inhoudelijk geïnteresseerd zijn. Ik denk dat het gemis daaraan een belangrijke oorzaak was van de burn-out die ik kreeg. Na anderhalf jaar wilde ik dus werk zoeken dat echt aansloot bij mijn passie.

Maar dat bleek niet zo makkelijk. Ik werd bij sollicitaties vaak afgewezen omdat ik geen ervaring in de kunstwereld had. Uiteindelijk ben ik als interimmer bij Bureau Promotie Podiumkunsten aan de slag gegaan. Ik ben daar verantwoordelijk voor de marketing van de Theater- & Concertbon en ga ik me tot eind dit jaar bezighouden met het in de markt zetten van de digitale bon die de papieren gaat vervangen.

In mijn vorige baan gaf ik leiding aan dertig consultants. Nu heb ik niemand onder me. Dat mis ik wel een beetje, al is de rest van mijn werk net zo uitdagend en afwisselend. Dat ik er in salaris de helft op achteruit ging, was ook even wennen. Maar ik zie dit als een stap om de cultuursector te leren kennen en dan verder te groeien.'

Sanne Ebbeling

Sanne Ebbeling (26)

Opgeleid als: orthopedagoog

Werkt nu drie jaar als: groepsleidster op een medisch kinderdagverblijf
 
Verdient nu: 'Zo'n duizend euro bruto minder' per maand dan als orthopedagoog

'Toen ik na mijn afstuderen solliciteerde, kreeg ik alleen maar afwijzingsbrieven met: je hebt geen werkervaring. Daar werd ik wel boos van. Je moet toch ergens ervaring opdoen? Ik ben toen maar op praktische hbo-functies gaan solliciteren. Daar waren ze wél blij met mijn kennis. Ik werk nu bij een medisch kinderdagverblijf met een groep kinderen die een ontwikkelingsstoornis hebben. Ik voer uit wat de orthopedagoog adviseert. De eerste twee jaar heb ik dat met veel plezier gedaan. Ik heb er ontzettend veel geleerd. Maar de laatste tijd mis ik de uitdaging. Ik wil ook diagnoses stellen en onderzoeken doen. Ik heb ook het gevoel dat ik alles wat ik in mijn werk tegenkom al een keer heb meegemaakt. Een tijdje geleden heb ik daarom naast mijn baan twee dagen onbetaald op een werkervaringsplek gewerkt. Sindsdien is het alleen maar meer gaan kriebelen. Ik ben dus weer op zoek, maar het valt niet mee. Waarschijnlijk wordt het toch weer een hbo-functie, maar dan op een ander terrein.'