Wanneer een klokkenluider klikspaan wordt
Auteur: Bruno van Wayenburg
|
17-03-2011
| Reacties: 2
|
 Mail dit artikel
Wie tips heeft over wantoestanden op het werk, moord, illegale onderhuur of software: Nederland heeft er een kliklijn voor, meestal anoniem, en soms zelfs met tipgeld in het vooruitzicht. Goed voor de burgerzin of puur judasgedrag? En wat is het verschil tussen klikken en klokkenluiden?
Klikken is fout, klikken mag niet. Wie stiekem iemand anders' foute daden aan het licht brengt, zit zelf ook fout, en krijgt al gauw termen als Judas, verrader en NSB'er naar zijn hoofd. Toen Intermediair voor dit artikel op Twitter polste of er wel eens iemand een kliklijn gebeld had, kwam er welgeteld één verontwaardigde reactie over die enge mentaliteit. Het kinderversje Klikspaan, boterspaan (zie ook de kadertjes onderaan de pagina's) verwoordt de sociale norm nog altijd haarscherp.
Toch gaat het goed met de klikkerij in Nederland. Kliklijnen, die zichzelf meestal liever meldpunten noemen, tieren welig. Naast lijnen voor kwesties van leven of dood, zoals Meld Misdaad Anoniem en het Advies- en Meldpunt Kindermishandeling, kun je ook tippen over illegale software, bijstandsfraude, illegale onderhuur, of prijsafspraken of zwartwerkers. Er is een lijn als de voetbalkantine regelmatig verhuurd wordt voor feesten en partijen, een meldpunt voor roekeloos rijgedrag, en een openbare lijst van café's waar al dan niet illegaal wordt gerookt. Kom maar door met uw anonieme tips.
830 opgeloste misdaden
Ook cijfermatig floreert het klikwezen. In 2010 zijn via Meld Misdaad Anoniem 11.800 meldingen doorgegeven aan de politie. ‘Dat is ongeveer 25 procent van de telefoontjes die binnenkomen', zegt Guus Wesselink, directeur van de meldlijn. Bij de pilot van de lijn in 2002 waren er nog maar 28 duizend telefoontjes waarvan ruwweg eenvijfde (5.600 meldingen) bruikbaar was.
De informatie van vorig jaar leidde tot nog toe tot 1.250 aanhoudingen en 830 opgeloste zaken, aantallen die nog kunnen oplopen. Een anonieme tip leidde bijvoorbeeld tot de aanhouding van een man uit Ossendrecht die een 13-jarig meisje ontvoerde en verkrachtte. Hij kreeg vijf jaar plus tbs met dwangverpleging.
‘Maar we zien nu wel dat het afvlakt. Het gat in de markt is gevuld', zegt Wesselink. De ex-politiechef en verzekeringsman zette Meld Misdaad Anoniem op naar het model van Crime-Stoppers, een serie vrijwilligersinitiatieven voor anonieme misdaadtips in veel Angelsaksische landen. Maar waar CrimeStoppers benefiet-organisaties zijn, wordt Stichting Meld Misdaad Anoniem, zelf geen onderdeel van de politie, betaald door politiekorpsen, verzekeraars en het ministerie van Justitie en Binnenlandse Zaken.
‘Bellers krijgen speciaal getrainde medewerkers aan de lijn, meestal mensen met callcenter-ervaring. Omdat je iemand maar een keer aan de lijn hebt, krijg je maar een kans om goed door te vragen', zegt Wesselink. Wat zijn de precieze feiten en achtergronden, wat zijn de motieven van de melder, rammelt het verhaal niet? ‘Je moet goed kunnen luisteren'. Van bruikbare tips, ongeveer een kwart van wat er binnenkomt, wordt een verslag gemaakt, dat wordt nog eens nagekeken, ook op mogelijke herleidbaarheid van de beller, en dat wordt dan doorgestuurd naar de politie, FIOD, AIVD of verzekeraars.
De anonimiteit is zeker niet overbodig, verzekert Wesselink. ‘Mensen zijn bang zijn voor represailles, en vaak terecht. Hennepplantages, bijvoorbeeld, waar we veel meldingen over krijgen, zijn in handen van de georganiseerde misdaad. Die mensen deinzen nergens voor terug.'
Oncontroleerbare beschuldigingen
Toch is niet iedereen wildenthousiast. ‘Ik word er doodziek van', zegt de prominente strafpleiter Jan Boone. Boone schreef in NRC Handelsblad het artikel 'Doodziek van de verraderscultuur', waarin hij klaagt over de oncontroleerbare beschuldigingen die hij sinds de opkomst van Meld Misdaad Anoniem steeds vaker tegenkomt in strafdossiers. ‘Wij advocaten kunnen helemaal niets controleren: wat de motieven zijn van de tipgevers, wat hun achtergrond is, hoe ze het weten; je komt er niet achter. Het is volledig oncontroleerbaar.'
Volgens Boone leidt het institutionaliseren van de anonieme tipgever tot wantrouwen en achterdocht. ‘Mensen vereffenen rekeningen, bellen om anderen een hak te zetten, uit rancune of jaloezie.' Niet voor niets moet je bij een officiële aangifte wel je naam geven. Zelfs politiemensen zouden bellen om onrechtmatig verkregen bewijs zo ‘wit te wassen'. Boone: ‘Dat heb ik minstens een keer bij de hand gehad: een politieman mocht zijn buurman niet, en leverde belastende informatie. Op grond daarvan is er inderdaad een veroordeling gekomen'
Nederland gaat met de groei van dit soort geheime, oncontroleerbare vervolgingsinformatie hard richting verklikkersmaatschappij, à la het Roemenië van Ceausescu, vindt Boone. ‘Mensen vergeten hoe vreselijk het is om beschuldigd te worden. Het is nogal een verantwoordelijkheid om dat te doen. Ik vind dat je daarvoor dan ook moet staan.' In de meeste gevallen is het volgens hem onzin dat melders gevaar zouden lopen. ‘En voor zulke gevallen kun je alternatieven verzinnen: laat een officier van justitie met zo iemand praten, dan is nog er een vorm van controle. Nu heb je niets.'
Klikken uit angst
Wesseling zucht als hij het hoort. ‘Boone snapt niet hoe het werkt: een anonieme tip is nooit een rechtsgrond om iemand te vervolgen, maar kan alleen als aanleiding dienen om een politie-onderzoek te starten. Bij iedere tip moet altijd gerechercheerd worden door de politie. Op de informatie die daarbij naar boven komt, kan Boone zich als advocaat richten.'
‘In de testperiode hebben we gekeken of het ook ten koste ging van de reguliere aangiftes, maar daar bleek geen sprake van: het is een andere bron. Niet mensen die het overkomt, maar anderen: toevallige getuigen of mensen die de dader kennen.' Dat politiemensen onbruikbaar verkregen bewijs zouden kunnen witwassen tot anonieme tip zou in theorie kunnen, geeft hij toe. ‘Maar als we merken dat we een diender aan de lijn hebben, die te veel jargon gebruikt, kappen we het wel af.'
‘Kliklijn', vindt Wesselink dan ook een onterechte term. ‘Klikken is als je iemand zwart wilt maken, uit jaloezie, "mijn buurman heeft geen werk, maar rijdt toch in een BMW, mijn ex werkt zwart". Maar hier gaat het om serieuze zaken: mensen zijn bang dat hun eigen huis in de fik gaat door een wietplantage. Of ze weten van een moord of overval, maar zijn bang voor de dader. Klikken is een kinderterm.'
Klikspaan of goede burger?
Is dat zo? Is het verschil tussen klikken en je burgerplicht vervullen de ernst van de overtreding? Propjes gooien naar de meester? Klikspaan. Moord en doodslag? Burgerplicht. Dat zou moreel wel zo helder zijn. Grote, gevaarlijke zaken geef je stil uit handen aan de autoriteiten, klein bier los je zelf maar op.
En volgens dezelfde redenering zou de verklikkende NSB'er niet zozeer fout zitten vanwege het klikken zelf, maar omdat de ‘overtreding' die hij signaleert helemaal geen overtreding is. Integendeel: juist het feit dat joden en onderduikers vervolgd werden door de nazi's was immoreel, dus degene die daaraan meewerkt, openlijk of anoniem, net zo goed. En illegale software of muziek downloaden is weliswaar verboden, maar slechts heel weinig mensen vinden het echt immoreel. Ergo: de Business Software Alliance-lijn is echt een kliklijn.
Maar toch: wat is klein bier? ‘Wij zijn geen kliklijn', zegt Michael van Ewijk, medewerker van Bureau Eerlijke Mededinging, bestrijders van oneerlijke concurrentie in de horeca. Loopt uw dorpscafé trouwpartij na jubileum mis door concurrentie van de plaatselijke voetbalkantine, die niet aan alle horecaregels hoeft te voldoen. Bel met de BEM, anoniem, en die regelen het. Zo niet goedschiks, dan wel via de rechter. In de tien jaar van het bestaan van het bureau werden er 7.046 gevallen afgehandeld.
‘We passen altijd eerst hoor en wederhoor toe', zegt Van Ewijk. Vaak is de beschuldigde partij inderdaad verontwaardigd dat er achter zijn rug om gepraat is. ‘Dan leggen we uit dat mensen die open kaart spelen vaak de gemeenschap tegen zich krijgen, en er soms bedreigingen aan te pas komen. En het gaat misschien niet om leven en dood, maar wel om mensen die serieuze financiële problemen krijgen.'
Klokkenluider strijdt met open vizier
Klikken, vindt Van Ewijk, dat is meer als je iemand een loer probeert te draaien zonder dat je zelf een belang hebt. Wie gooide het propje naar de meester? Wie het zegt is de klikspaan, want echt last heeft hij zelf niet van dat ene propje. Zijn belang is hoogstens een wit voetje halen bij de leraar.
Toch is ook die redenering klikfilosofisch niet helemaal waterdicht. Eén propje verstoort de les, honderden propjes maken een leraar overspannen, dus de brave leerling heeft wel degelijk te lijden van die kleine aantasting van het gezag. En je kunt het rattig vinden om een zwartklussende uitkeringstrekker aan te geven, maar jij zelf betaalt wel braaf de belastingen die hij ontduikt. Wie het grotere belang ziet, en ernaar handelt, zou een klikspaan zijn.
Emeritus hoogleraar criminologie Elizabeth Lissenberg wijst op nog een ander cruciaal verschil. Een verklikker hult zich in anonimiteit, een klokkenluider doet het met open vizier, stelde zij in haar afscheidsrede. Als voorbeeld noemde ze haar collega-criminoloog Harrie Timmermans die, gedetacheerd bij de politie, stuitte op DNA-bewijs dat uitwees dat de voor de Schiedammer parkmoord veroordeelde Cees B. de moord niet kon hebben gepleegd. Cees B. werd na de constatering van grove fouten en nalatigheid in het onderzoek vrijgesproken, een zaak die tot grote ophef leidde over de tunnelvisie van de rechterlijke macht. Maar klokkenluider Timmermans had minder baat bij zijn actie: zijn contract bij de politie werd niet verlengd, contact met oud-collega's werd verboden, de stress leverde hem gezondheidsproblemen op.
Ingaan tegen de eigen groep
Klokkenluiders als Ad Bos die de bouwfraude naar buiten bracht en Bradley Manning, de Amerikaanse militair die een filmpje over een helikopterbeschieting lekte naar WikiLeaks, mogen helden zijn voor het publiek, privé lijden ze meestal zwaar onder hun daad. Manning zit in eenzame opsluiting, Bos verloor zijn bezittingen en mogelijkheden om te werken. Regelingen om klokkenluiders te beschermen komen er, ondanks herhaalde toezeggingen, maar niet. Lissenberg meldt dat in 2008 de commissies voor klokkenluiderswetgeving voor ambtenaren eenendertig meldingen kregen, maar ze allemaal niet-ontvankelijk verklaarden.
Eigenlijk is het ook een beetje eigenaardig dat WikiLeaks een ‘klokkenluiderssite' genoemd wordt, hoewel de bronnen en tipgevers anoniem blijven. Ook journalisten noemen anonieme tipgevers steeds vaker klokkenluiders, signaleert Lissenberg. Volgens haar is het symptomatisch voor de groeiende acceptatie van verklikkers in de maatschappij.
Het droeve lot van moedwillige klokkenluiders, of van verklikkers wier identiteit uitlekte, maakt duidelijk dat bij het oordeel over verklikkers het ingaan tegen de eigen groep veel belangrijker is dan de ernst van de overtreding, of de vraag of iemand het met open vizier doet.
‘De grootste misdaad is vaak niet het verraad zelf, maar het feit dat je buiten de groep bent getreden', zegt Stine Jensen, die een boek schreef over haar fascinatie met liegen en leugenaars. In Ik lieg, dus ik ben beschrijft ze leugens van allerlei aard, van sociaal en routineus tot misdadig en verbeten. Een voorbeeld is de collectieve fraude die managers van het Amerikaanse energiebedrijf Enron massaal pleegden. Wat begon als een bonafide, innovatief energiebedrijf, ontwikkelt zich via een machocultuur van slimme trucjes, toedekken van steeds grotere leugens tot een catastrofale fraude die leidde tot een faillissement en gevangenisstraffen, volgens het recept: ‘Je moet steeds een beetje meer liegen om de oude leugens toe te lekken'.
Klikken omdat het moet
Ook de zwijgcodes van maffia, ontgroenende studentenverenigingen, en zelfs groepjes pestende scholieren of roddelende collega's, berusten op de eenvoudige code: vrienden verraad je niet. Dat ze door hun gedrag al lang niet meer echt je vrienden zouden zijn als je de keus had, doet er niet toe. ‘Je bent er eenmaal ingestapt, nu kun je er niet zomaar uit', is de redenering. Zelfs tegenstanders, zoals politieagenten of leraren, koesteren meestal eerst een antipathie tegen de verklikker, de spijtoptant die strikt genomen aan hun kant staat.
Maar, stelt Jensen, het is dezelfde vriendschapcode die de sociale omgang dragelijk maakt. Leugentjes om bestwil (‘Die jurk staat je geweldig', ‘je Bon Jovi-imitatie was beter dan het origineel') pleeg je vooral voor je vrienden. Ze zijn ook helemaal niet zo schadelijk, betoogt lieg-expert Jensen in haar boek. ‘Wie altijd de waarheid spreekt, houdt geen vrienden over.'
Maar diezelfde code geldt net zo goed bij het doorprikken van de leugen, het verklikken. Juist daarbij weeg je bij uitstek wie je echte vrienden zijn. Jensen: ‘Ik heb zelf ook wel geklikt, toen een vriendin verliefd werd op een vriend die op dat moment ook iets anders had lopen. Dat is gewoon je plicht als vriend.' Klikken mag nou eenmaal niet, tenzij het moet.
Illustraties Joost Overbeek
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Werketiquette'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
Maarten | 17 maart 2011 (14:50)
Een discussie die steeds actueler wordt doordat privacy ook steeds minder wordt. Scheidingslijn van wat goed en wat slecht is, is slecht te leggen en hangt van de persoon zelf af hoe die deze beleefd.
Corruptie blijft onderdeel van de maatschappij en persoonlijk accepteer ik dat en zou ik bijvoorbeeld ook nooit een klokkenluider worden. Bradley Manning moet hier al worden toegelicht, terwijl hij grofweg een half jaar geleden (weet de datum niet, moet je nagaan) feitelijk zijn eigen leven heeft verpest door te lekken en voor de rest van zijn leven als terrorist te worden vastgehouden. Wat heeft Manning bereikt? 1 x het wereldjournaal, 1 avond, een week een politieke rel, een deining in de golf, maar uiteindelijk niks meer dan een rimpeltje in de vijver. Naai 'het systeem' en het systeem naait jou, zoals Hydra; je kan er 1 kop afhakken, maar er komen er 3 voor terug...
Co Stuifbergen | 17 maart 2011 (22:02)
Maarten,
Bradley Manning heeft misschien niet zijn leven verpest door te lekken, maar door hierover op te scheppen tegen een voormalige hacker.
De wikileaks bieden misschien geen verrassingen maar wel bevestigingen van vermoedens (bijv. kostenramingen van de JSF zijn te laag).
|
