Maxime Verhagen, een betrouwbare rat
Portret van een machtspoliticus in diplomatieke kringen
Auteur: Hugo Logtenberg
|
17-03-2009
|
 Mail dit artikel
Hij is een geboren politicus. Uitgesproken, hard en gewend een hoofdrol te spelen: minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen. 'Ik bepaal hoe het hier toegaat.'
Heel even hapert de diplomatieke machine als Maxime Verhagen half februari Georgië bezoekt. Als hij na landing op het vliegveld van Tbilisi zijn hoofd uit de Falcon 900 steekt, wordt zijn montuurloze bril door een rukwind van zijn neus geveegd. Verhagen schrikt even ('Oh!'), maar schudt vervolgens onverstoord de handen van de delegatieleden die hem opwachten. Achter zijn rug rennen Georgische diplomaten in lange, donkere jassen achter zijn bril aan. Het is de grootste onregelmatigheid in het strak geregisseerde bezoek.
Verhagen praat met zijn ambtsgenoot Vashadze, de impopulaire president Saakasjvili, verschillende oppositievoerders en bezoekt de plek waar de Nederlandse cameraman Stan Storimans om het leven kwam. Terwijl de colonne - een zwarte Mercedes met zwaailichten met daarachter twee busjes met tien diplomaten en Nederlandse journalisten - met 160 kilometer per uur voortraast, checkt Verhagen zijn Blackberry. Topambtenaren op het ministerie in Den Haag houden hem permanent op de hoogte van de pr-stunt van Geert Wilders om Engeland in te komen. Tussen de gesprekken door bezoekt Verhagen een vluchtelingenkamp.
Afkomst en studententijd
Maxime Verhagen (Maastricht, 1956) groeit op in een katholiek gezin. Zijn vader en opa zijn bestuurlijk actief voor de Katholieke Volkspartij (KVP) en ondervinden daar de gevolgen van. Opa Verhagen moet als politiek gevangene naar Buchenwald, Verhagen senior duikt als wethouder onder. Het brengt het gesprek thuis veelvuldig op internationale betrekkingen waarin Verhagen zich nog tegenover senior bevindt, die Israël onvoorwaardelijk steunt. 'Toch werd die opvatting me niet ingeprent', zegt Verhagen. De discussies zijn een belangrijke reden om geschiedenis te gaan studeren, waar hij een levenslange fascinatie voor Europa aan overhoudt.
'Maximes vrouw denkt dat we elkaar al in onze studententijd in Leiden hebben ontmoet, maar ik heb er geen herinnering aan', zegt voormalig D66-Kamerlid Boris Dittrich, net als Verhagens vrouw oud-lid van studentenvereniging Augustinus. Verhagen zat bij het corps. De mannen leren elkaar in 1994 kennen als ze beiden Kamerlid worden. Verhagen manifesteert zich als woordvoerder asielzaken als een rechts politicus. Dittrich: 'Hij brak met de oude CDA-lijn van naastenliefde en bepleitte een veel strenger asielbeleid.' Het levert Verhagen veel media-aandacht op. Zijn ster rijst snel. Hij wordt buitenlandwoordvoerder als Jaap de Hoop Scheffer, de huidige NAVO-baas, fractievoorzitter wordt. Diens pijnlijke val in 2001, na een machtstrijd met partijvoorzitter Marnix van Rij, hakt er in bij Verhagen. 'Nooit, maar dan ook nooit zal ik aan de stoelpoten zagen van iemand die boven me staat', zegt hij er later over. Minstens zo belangrijk is de politieke les die Verhagen trekt uit de interne onrust: om succesvol te zijn in de politiek is onderling vertrouwen en loyaliteit essentieel.
Loyaliteit
Aan die les moet Verhagen denken als hij begin 2003 met PvdA-leider Wouter Bos een kabinet in elkaar probeert te timmeren. Verhagen ergert zich kapot aan de wankelmoedige Bos. Dat de PvdA'er na iedere consultatie van zijn fractie wil terugkomen op gemaakte afspraken, doet Verhagen twijfelen aan diens mandaat. Aan de andere kant van de tafel groeit ondertussen de gedachte dat het CDA, met Verhagen voorop, niet tot een kabinet wíl komen. 'Als Wouter aan het woord was, was Verhagen met zijn Blackberry bezig', zegt PvdA-Kamerlid Jet Bussemaker later. Nog voor de onderhandelingen met de PvdA definitief vastlopen polst Verhagen Gerrit Zalm (VVD) en Dittrich (D66). 'Dat telefoontje tekent zijn politieke instinct', zegt Dittrich. De twee spreken af elkaar, met partners, te treffen in het Amsterdamse Concertgebouw. In de pauze komt Verhagen ter zake: is D66 bereid mee te regeren? Dittrich hapt toe. De sfeer is na afloop dan ook opperbest. Verhagen grapt en regelt drank terwijl zijn vrouw ondertussen herinneringen ophaalt aan hun gezamenlijke tijd in Leiden. Dittrich: 'Zij is op dat soort momenten heel instrumenteel.'
Korte tijd later is het kabinet Balkenende II (CDA-VVD-D66) een feit. Verhagen wil staatssecretaris Europese Zaken worden maar Balkenende, de protestante partijleider, heeft de katholiek nodig als fractievoorzitter. Verhagen slikt en aanvaardt de klus. Het past bij zijn taakopvatting: als de partij je iets vraagt, doe je dat.
Verhagen brengt zijn lessen direct in praktijk. Hij verzamelt een groep vertrouwelingen om zich heen en houdt zijn fractie kort. Kenmerkend voor zijn werkwijze: weten waarmee je naar buiten wilt komen vóór je een vergadering in gaat. Een maand geleden schetste Verhagen in een lezing daartoe drie mogelijkheden. 'Je zoekt voorafgaand medestanders, het liefst vooraanstaande mensen. Dan volgt de rest vanzelf.' Optie twee: 'Je laat ze allemaal kletsen en vat dan samen wat je van tevoren hebt bedacht.' Optie drie: 'Je neemt als eerste het woord en poneert met veel kracht je argumenten waarna niemand er nog iets tegenin durft te brengen.' De opties komen oud-fractiegenoten van Verhagen bekend voor. 'Hij was duidelijk en indien nodig hard. Iedereen wist precies waar hij aan toe was', zegt Kathleen Ferrier.
CDA'ers die zich onttrekken aan de fractiediscipline of Verhagen voor verrassingen plaatsen, krijgen dat op niet mis te verstane wijze te horen. Verhagen leidt zijn fractie als een bedrijf: topdown en zakelijk. Ferrier: 'Ik zal niet ontkennen dat ik de warmte in die periode soms in huiselijke kring heb moeten zoeken.' Op inhoudelijk gebied ontgaat controlfreak Verhagen niets. 'Hij keek bijvoorbeeld Kamerdebatten mee op tv, om dan in de pauze naar de Kamer te komen en te zeggen hoe het wel moest. Heel onprettig', zegt een Kamerlid dat niet bij naam wil worden genoemd. Dat geldt voor meerdere personen met wie Intermediair de afgelopen weken sprak. 'Maxime kan je carrière maken en breken. Zo simpel is het', zegt één van hen. Wie in Verhagens ogen politiek vernuft ontbeert, hoeft op weinig bijval te rekenen. 'Er zijn momenten geweest dat ik echt een beetje bang voor hem was', zegt een ander Kamerlid. 'Bij Pieter van Geel [huidig fractievoorzitter, HL] begint alles met vertrouwen. Bij Maxime was het precies andersom.'
Rat
Effectief is Verhagens werkwijze wel, zien ook zijn criticasters. Waar de VVD en D66 bij voortduring negatief in het nieuws komen, is het CDA de stabiele factor, precies wat Verhagen voor ogen staat. Probleem is alleen dat het zich niet vertaalt in goede peilingen. Het vertrouwen in het als hardvochtig gepercipieerde kabinet daalt onophoudelijk. In 2004 besluiten de drie fractievoorzitters - Verhagen, Van Aartsen en Dittrich - dat er iets moet gebeuren. Bijeen in het Haagse restaurant Saur, gezeten aan hun vaste tafel achter in de zaak met de wijn op tafel, schetsen ze de contouren voor hun verbouwing van de rijksbegroting. Er wordt voor een miljard euro verspijkerd, een ongekende ingreep. Verhagen verdedigt de coalitieafspraak met verve in het Kamerdebat waartegen de oppositie te hoop loopt. 'Wat als het kabinet uw voorstel naast zich neerlegt?', wil men weten. 'Dan heeft het kabinet een probleem', dreigt Verhagen. Het is iedereen duidelijk: het is de joviale maar politieke krachtpatser Verhagen die aan de knoppen draait. De kritiek op het CDA is te lezen als kritiek op hem: de partij is te rechts geworden, verwaarloost haar sociale gezicht en staat niet open voor kritiek.
Ook dit kabinet Balkenende haalt het einde niet maar het CDA wint ook in 2006 de verkiezingen. En opnieuw is er een hoofdrol voor Verhagen. Waar Balkenende probeert als staatsman te opereren, fungeert Verhagen als huisslager. Met de slogan 'Met Bos ben je de klos' smeert hij de PvdA-leider vakkundig een onbetrouwbaar imago aan. Het werkt. Bos loopt de hele verkiezingsrace achter de feiten aan en verliest fors. Verhagen geniet van zijn rol.
Wat in 2003 mislukte, slaagt in 2007 wel. Het CDA gaat met de PvdA van Bos regeren. Niet in het minst door PvdA-Kamerlid Jacques Tichelaar die in de tussenliggende jaren een band heeft opgebouwd met Verhagen. 'Ik wilde hem leren begrijpen om te zorgen dat het niet nog een keer stuk zou lopen op onbegrip', zegt Tichelaar. Het werkt. Er ontstaat een vertrouwensband tussen de twee. Verhagens onderhandelingstechnieken leert Tichelaar kennen in het Friese Beetsterzwaag, waar aan een akkoord wordt gewerkt. 'Een afspraak is een afspraak bij Maxime', zegt Tichelaar. 'Maar tot er overeenstemming is, is alles geoorloofd: bluffen, met deuren slaan, dreigen met opstappen. Daardoor zijn mensen geneigd toe te geven.' Hij lacht. 'Dat is wat ik bedoel als ik hem een rat noem.'
Duimschroeven
Is die uitgesproken Verhagen wel in staat zich staande te houden in de wereld van de diplomatie?, vragen BZ-ambtenaren zich begin 2007 af. Maar niet hij, het ambtelijk apparaat moet zich aanpassen, laat Verhagen bij binnenkomst weten. Hij vertrouwt op zijn eigen politieke koers en eist van zijn onderdanen loyaliteit. 'Ik mag dan een passant zijn, ik bepaal hier wel hoe het gaat', zegt hij geïrriteerd als die aanpassing hem niet snel genoeg gaat. Zijn 'onverwoestbare steun' aan Israël, zijn handgeschreven commentaren op ambtelijke notities ('Onzin!'), zijn 'hoekige communicatie' en zijn scoringsdrift; het leidt al snel tot ergernis bij (top)ambtenaren. Verhagen op zijn beurt stoort zich aan het onvermogen van het ministerie om zijn beleid te verkopen en het vaak gebruikte argument: 'Dat doen we altijd zo'.
Op 17 januari van dit jaar houden BZ-ambtenaren de adem in. NRC Handelsblad onthult een ambtelijk memo over de Nederlandse besluitvorming over de steun aan de oorlog in Irak. Waar al lange tijd over wordt gespeculeerd staat op papier: de juridische basis was onvoldoende. Brisante informatie. Weliswaar van voor Verhagens periode maar het brengt de topambtenaar die deze informatie zou hebben achtergehouden, Frank Majoor, in benarde positie. Maar in plaats van Majoor - momenteel Nederlands permanent vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties - direct te verdedigen in de media, neemt Verhagen de tijd. De officiële reden: hij zit in Australië, kent de details van de zaak niet maar voelt hoe precair de situatie is. Tot een einde komt de publieke bungeling van Majoor niet. Mede door de NRC-publicatie stemt Balkenende alsnog in met een Irak-onderzoek.
Achter de schermen is een heel ander verhaal op te tekenen over het uitblijven van Verhagens verdediging van Majoor. De in Den Haag als 'arrogant' bekendstaande Majoor heeft in zijn huidige functie meerdere instructies van BZ niet opgevolgd. En dat hij in het verleden een exorbitante vergoedingsregeling met Eveline Herfkens heeft afgesloten die Verhagen recent heeft moeten oplossen, maakt zijn situatie er niet beter op. Of zoals het op het ministerie heet: 'Majoor is uit de contouren van zijn functie gegroeid.' 'Kwalijk', zegt een oud-topambtenaar van BZ over de zaak Majoor. 'Een minister moet voor zijn ambtenaren staan. Doe je dat niet, zoals Verhagen, dan gaan ze zich indekken om te overleven.'
Niet alleen met een deel van zijn ambtelijk apparaat onderhoudt Verhagen een moeizame relatie. Met Bert Koenders (PvdA), de andere minister op 'de apenrots', zoals de bijnaam van BZ luidt, is Verhagen verwikkeld in een permanente concurrentiestrijd. Belt Koenders met de naar de Nederlandse ambassade gevluchte Zimbabwaanse politicus Morgan Tsvangirai, dan blijft een bestraffend telefoontje van Verhagen niet uit: 'Daar ga jij niet over'. Koenders verdenkt op zijn beurt Verhagen er van Kamervragen bij CDA-Kamerleden in te steken om hem het leven zuur te maken. Er wordt geprobeerd aan de onderlinge verhouding te werken, maar helpen doet het niet. Verhagen, de geboren politicus, ziet de spanningen als part of the job. Hij gaat onverminderd door, op zijn eigen manier. Levert Servië oorlogsmisdadiger Karadžić uit op het moment dat binnen de Europese Unie de stemming is om ze een volgende stap te gunnen in het toetredingsproces tot de Unie? 'Nu Mladić nog', zegt Verhagen dan, tot verbijstering van sommigen. 'Want krijg je Mladić eerder in handen door Servië de duimschroeven aan te draaien?', vraagt een topdiplomaat zich af. 'Het gaat altijd om het creëren van belangen', zegt Verhagen, ontdaan van stropdas en met een biertje in de hand, in een hotellobby in Tbilisi. Als die belangen duidelijk zijn moet je op het moment suprême voet bij stuk houden, meent hij. Juist als de druk wordt opgevoerd.
Een techniek die Verhagen beheerst maar voor diplomaten soms moeilijk is te begrijpen. Zoals op het ministerie ook niet wordt begrepen waarom Verhagen, als zelfverklaard propagandist van de mensenrechten, geen gevangenen uit Guantánamo Bay wil opvangen. Hij is toch voor sluiting? Het antwoord moet dicht bij huis worden gezocht. Het opnemen van (vermeende) terroristen zou Verhagen tot spot van Wilders' PVV maken. En dat kan het CDA zich niet permitteren. Hoe wijds Verhagens horizon ook is, de primaire machtsbasis zal hij nooit veronachtzamen. VVD-Kamerlid Hans van Baalen: 'Verhagen heeft een feilloos gevoel voor de belangen van Nederland, het CDA en zichzelf.' Ook in die volgorde? Van Baalen: 'Die wisselt nog wel eens.' Die gave maakt Verhagen tot dé opvolger van Balkenende, zegt een insider. Verhagen zelf zegt zich er niet mee bezig te houden: 'Sommige vragen moet je jezelf niet stellen.' Verhagens criticasters maken zich niet druk. 'Zijn probleem is zijn slinkse imago en zijn breedsprakigheid', zegt een CDA-Kamerlid. VVD'er Van Baalen: 'Schrijf hem niet te vroeg af. Hij is duizend keer slimmer dan al zijn concurrenten.'
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Weekblad archief'
Reageer, print of deel dit artikel
|
