JSF vs Gripen: Welke jager is de beste?

 Deel dit artikel

Officieel vergelijkt Nederland de Amerikaanse Joint Strike Fighter en de Gripen Next Generation van Saab eerlijk, voor aanschaf van een nieuw gevechtsvliegtuig. Maar groot zijn de Zweedse kansen niet, al lijkt de Gripen NG de betere vechter.

• Testmodel half gesloopt
• Aankoopbeslissing
• Vijfde generatie-gevechtsvliegtuig
• Stealth
• Bommenwerper
• AESA-radar
• Infraroodsensoren
• Kan niet draaien, klimmen en vluchten
• Luchtgevechten
• Geluidsoverlast
• Andere moderne gevechtsvliegtuigen
• JSF: studenten en industrie

'AA-1' staat er op de dubbele staartvlakken van de futuristische straaljager in een hangar in Texas. Het loodgrijze gevaarte is het allereerste prototype van de Joint Strike Fighter, de F35, het gevechtsvliegtuig dat waarschijnlijk de Nederlandse F16 gaat vervangen.

Op 15 december 2006 heeft AA-1 zijn eerste testvlucht gemaakt, in november doorbrak hij de geluidsbarrière. Maar nu hebben de technici van producent Lockheed Martin de kist alweer half gesloopt om eraan te sleutelen.

Testmodel half gesloopt

Twee technici zitten in de cockpit te praten, ongehinderd door de bezoekers. Wie doorloopt tot achter het vliegtuig ziet dat de romp hol is: de straalmotor is eruit gelicht. Her en der ontbreken ook panelen in de wand, zodat daarachter apparatuur en dikke bundels draad te zien zijn.

'Het oranje draad is testdraad', zegt John van den Heuvel, 'dat zijn verbindingen die tijdens de tests nog veranderd kunnen worden' Van den Heuvel is betrokken bij de bekabeling van de JSF, door de Stork-dochter Fokker Elmo.

Ook mee is Arjan Vergouw van Stork, een van de grootste partijen in het JSF-project (zie ook kader JSF: studenten en industrie). Namens de Nederlandse JSF-industrie heeft hij drie journalisten uitgenodigd voor een bliksembezoek aan de Lockheed Martin-fabriek.

Aankoopbeslissing

Begin volgend jaar moet de Nederlandse regering beslissen over de aankoop van de eerste testtoestellen, in aanloop naar de aanschaf van 85 Joint Strike Fighters, en een beetje pr kan geen kwaad. De kosten van het ontwikkelingsprogramma zijn fors opgelopen, en de crisis en verwachte defensiebezuinigingen door president Barack Obama voorspellen zwaar weer.

Intussen vertraagt Nederland ook nog eens aanschaf van testtoestellen onder druk van de Tweede Kamer, waar de PvdA-fractie een officieel onderzoek naar alternatieven heeft afgedwongen.

Deze 'kandidaatevaluatie', die deze week klaar moet zijn, vergelijkt de JSF met de Zweedse Gripen Next Generation, de upgrade van het huidige Gripen-jachtvliegtuig dat producent Saab in 2014 hoopt op te leveren.

Het lijkt onwaarschijnlijk dat Defensie alsnog overstapt, zeker nu Noorwegen als eerste Europese Navo-land ook de JSF verkoos boven de Zweedse straaljager. Maar wat is nou het beste vliegtuig?

Vijfde generatie-gevechtsvliegtuig

Een sterk punt van de JSF is dat het een 'vijfde-generatie-gevechtsvliegtuig' is, zoals het in militair pr-jargon heet: een vliegtuig dat vanaf de tekentafel is ontworpen als een vliegende internetserver.

Voortdurend wordt informatie van camera's, radars en andere sensoren ontvangen, verzonden, gecombineerd en aan de piloot gevoerd. Die ziet bijvoorbeeld, als hij tussen zijn benen door kijkt, niet de bodem van de cockpit, maar het vliegtuig dat onder hem vliegt, op een beeldscherm.

Stealth

Maar 'vijfde generatie' staat vooral voor onzichtbaarheid op de vijandelijke radar, ofwel stealth. De huid van de JSF is beschilderd met verf die radarstraling absorbeert. Naden en randen hebben een karakteristiek kartelprofiel dat radarstraling vangt en absorbeert (en dat er als bonus erg futuristisch uitziet).

Ook de vorm van het vliegtuig is radar-proof: hoeken van negentig graden weerkaatsen radarstraling rechtstreeks terug, dus die zijn taboe. En dat geldt ook voor alle uitsteeksels, zoals antennes, raketten en bommen die onder de vleugels hangen. Al het wapentuig gaat daarom in een fors wapenruim, voorzien van luiken die pas vlak voor afvuren opengaan.

Kenmerkend is verder de richel waardoor de neuskegel er een beetje uitziet als een vogelsnavel, ook om terugkaatsing van radarstraling te voorkomen. Met die eendenbek en dikke buik is de F-35 niet echt een toonbeeld van strakke vormgeving, hoewel nog wel imposant.

Bommenwerper

'F35 is the future', verzekert een van de sheets van Dana Pierce, Lockheeds programmamanager voor Noorwegen, Denemarken en Nederland. In een vergaderzaaltje voorzien van Nederlandse en een Amerikaanse vlag licht hij de F-35 enthousiast toe, ook al wordt hij wel eens moe van de mythes die in Nederland leven, bekent hij.

'Dat de Nederlandse industrie er niets aan zou verdienen, of dat de JSF een papieren vliegtuig zou zijn, dat nog ontwikkeld moet worden. Of dat het een bommenwerper zou zijn. Allemaal onzin. De F35 is een multirole-fighter' 

Daarmee bedoelt Pierce dat het gevechtsvliegtuig niet alleen doelen op de grond kan bestoken, maar ook verkenningsvluchten kan uitvoeren en confrontaties kan aangaan met vijandelijke gevechtsvliegtuigen.

AESA-radar

In de neus van de F35 zit een hypermoderne AESA-radar, een matrix van radarstraling-producerende halfgeleiderelementen. Die detecteert de vijand op tientallen kilometers afstand, lang voordat het vliegtuig zichtbaar is. De F35 kan alvast een hittezoekende raket afvuren, die de tegenstander treft voordat die ook maar doorheeft dat hij in een gevecht zat.

De klassieke dogfights, het woeste gemanoeuvreer in de lucht om de tegenstander in het vizier te krijgen, kan de F35 dus grotendeels vermijden.

'Ik geloof er niks van', zegt Peter Nilsson, voormalig gevechtsvlieger bij de Zweedse Luchmacht aan de telefoon. Dat moet hij ook wel zeggen, als manager bij Gripen in het Zweedse Linköping.

De huidige Gripen is relatief gemakkelijk uit te breiden met de AESA-radar en hightech-netwerk-elektronica en -sensoren, maar dat geldt niet voor de stealth-eigenschappen, die sterk afhankelijk zijn van de vorm. Daarmee wordt Gripen NG hooguit een zogeheten generatie 4.5-gevechtsvliegtuig. ('Een martketingterm', aldus Nilsson.)

Infraroodsensoren

Maar, zegt Nilsson, zoals dat gaat in wapenwedlopen: stealth is niet meer zo veel waard als vroeger. Ook Russische Sukhoi- gevechtsvliegtuigen hebben AESA-radar of krijgen dat binnenkort, en de Russen hebben zelfs een voorsprong op het gebied van infraroodsensoren, die de warmte van de uitlaat, of zelfs alleen luchtwrijving van het vliegtuig opsporen. Daarnaast is Very High Frequency (VHF) radar in opkomst, waaraan vliegtuigen vrijwel niet kunnen ontsnappen.

Nilsson: 'Stealth is nog altijd mooi om te hebben, maar tegen welke prijs?' Door het forse wapenruim is de F35 weinig wendbaar en trager dan de Gripen NG. 'Je kunt er echt geen luchtgevechten mee voeren', zegt Nilsson, om dan de door Lockheed gehate term te gebruiken 'De F35 is een bommenwerper. Nederland kan ze natuurlijk kopen, maar kan ze dan beter laten beschermen door Gripens.'

Niet voor niets beschikt de Amerikaanse luchtmacht over de F22 Raptor, een wendbaar gevechtsvliegtuig met stealth, met twee krachtige motoren en grotere vleugels, een echte air-to-air fighter. Maar de F22 wordt buiten de VS niet verkocht.

Kan niet draaien, klimmen en vluchten

In een oorlogssimulatiestudie van de Amerikaanse defensie-denktank Rand van deze zomer stelden militair analisten John Stillion en Scott Perdue, gebaseerd op gepubliceerde vluchteigenschappen, dat de F35 niet kon 'draaien, klimmen en vluchten'.

Deskundigen bij de luchtmacht en het luchtvaartinstituut NLR, kunnen daar in verband met de lopende evaluatie geen commentaar op geven. Maar Joris Melkert, docent vliegtuigontwerp aan de Delftse faculteit Lucht- en Ruimtevaart, niet betrokken bij JSF, wil er wel wat over zeggen.

Natuurlijk is het eigenlijk ingewikkelder, maar ruwweg zijn er twee getallen maatgevend voor de wendbaarheid van een vliegtuig, doceert hij. De eerste is de verhouding tussen de stuwkracht van de motor en het gewicht van het vliegtuig. Die bepaalt hoe snel een vliegtuig kan versnellen en klimmen. 'Als die verhouding groter dan 1 is, kan een vliegtuig verticaal stijgen, als een raket op zijn uitlaatpluim'

Voor Gripen NG belooft Saab een stuwkracht-gewicht-verhouding van 1,09 bij een doorsnee belading. De F35 komt uit op een verhouding van 0,90, aanmerkelijk maar niet dramatisch minder. Ook heeft de F-35 relatief kleine vleugels voor zijn gewicht, wat het maken van snelle bochten lastiger maakt. De Gripen NG scoort voor die verhouding beter, vergelijkbaar met de F22.

Luchtgevechten

De verwachting dat het van echte luchtgevechten steeds minder zal komen, door vroege detectie en aanval, schuift Nilsson terzijde. 'Dat heb ik zo vaak gehoord, al ten tijde van Vietnam. Maar om een of andere reden komen we elkaar toch steeds weer op de huid te zitten.' Al was het maar omdat je alleen in een klassieke oorlog andere vliegtuigen ongezien uit de lucht kunt schieten.

Ook in vredesoperaties en lage-intensiteits-conflicten zoals guerrilla-oorlogvoering of antiterreuroperaties gelden vaak andere rules of engagement, zegt Dick Leerdijk, defensie-specialist verbonden aan instituut Clingendael. 'Wat heeft ontbroken is een discussie over welke rol de Nederlandse luchtmacht in de toekomst wil spelen, zodat je daar een geschikt vliegtuig bij kunt kiezen. Nu is te gemakkelijk voor de JSF gekozen.'

Geluidsoverlast

Onderzoek heeft aangetoond dat de zwaardere F-35-motor bovendien meer herrie maakt dan die van de Gripen, niet onbelangrijk in het dichtbevolkte Nederland.

Wel is de JSF al veel verder in zijn ontwikkeling, terwijl Saab net begonnen is met het opwaarderen van de Gripen. Inmiddels zijn er zeven test-JSF's in productie, en talloze tests afgerond. Terwijl Saab deze zomer pas een Gripen Demo-testvlucht heeft laten zien: een normale Gripen met een deel van de nieuwe technologie aan boord. Dat is lastig met elkaar te vergelijken.

Welk vliegtuig vecht beter?
Mogelijk levert de keuze van Noorwegen voor de JSF antwoord op de vraag welk vliegtuig beter vecht. Buurlanden Noorwegen en Zweden houden regelmatig samen militaire oefeningen. Dus zal de Gripen NG de komende jaren tegenover de F35 komen te staan. Maar dan heeft Nederland zijn keus al gemaakt.

illustratie Theo Barten

Het bezoek aan de Lockheed Martin-fabriek gebeurde op uitnodiging van de verenigde Nederlandse JSF-industrie, die de vlucht naar Texas betaalde. Verblijfkosten kwamen voor rekening van Intermediair.

Andere moderne gevechtsvliegtuigen

• De voorganger: Lockheed Martin F16.

 

• De afgehaakte concurrent I: De Franse Rafale van Dassault besloot niet mee te doen aan het Nederlandse vergelijkend warenonderzoek.

 

• De afgehaakte concurrent II: Ook de Eurofighter Typhoon van Engeland, Duitsland, Italië en Oostenrijk, haakte af.

 

• De overtreffende trap: Lockheed Martins F-22 is een groter gevechtsvliegtuig met extra wendbaarheid en vleugeloppervlak.

 

• De tegenstander: Rusland, China, India en andere niet-NAVO-landen vliegen met de Sukhoi-27 'Flanker'.

JSF: studenten en industrie

'Als ik uit het raam kijk, zie ik het vliegtuig waaraan ik op mijn computer werk', zegt Thierry van Bennekom. De Delftse student werkt aan onderdelen van de cockpitvloer van de JSF, en is een van de vijf Nederlandse stagiairs bij Lockheed Martin.

Met een sollicitatieprocedure zijn hij en Erik de Vries, Ivor van Dartel, Tiemen van Tuinen, en Dirk Dautzenberg geselecteerd uit de studenten van de faculteit Lucht- en Ruimtevaart. In 2001 waren ze de eerste buitenlandse stagiairs bij Lockheed. 'In het begin werden ze wel wat achterdochtig aangekeken: "Moeten we ze koffie laten zetten?"' vertelt John van de Heuvel, die al langer in Texas aan de JSF werkt.

Lockheed-fabriek
De stagiairs vertegenwoordigen een kleine gemeenschap van Nederlandse technici die werken in de Lockheed-Fabriek in Fort Worth, Texas, met in totaal 15 duizend werknemers. Op het hoogtepunt van de ontwikkeling werkten hier zo'n honderd Nederlanders alleen al op de bedrading van de JSF, zegt Van den Heuvel.

Maar in Europa wordt juist een hausse in het aantal industriële stageplaatsen op JSF-gebied verwacht, zegt stagiair Ivor van Dartel. Met collega-studenten heeft hij de stageplekkendatabase jsf.euroavia.net opgezet.

Nederlandse manjaren
Ook in Nederland wordt hard gewerkt, en verdiend aan de JSF, benadrukt Stork-vertegenwoordiger Arjan Vergouw. Volgens een rapport van PricewaterhouseCoopers levert het project maar liefst 21.700 Nederlandse manjaren aan werk op. En met de bijkomende training, onderhoud en reparaties is nog wel veertig jaar lang geld te verdienen aan de 4500 JSF's die Lockheed hoopt te verkopen.  Veel meer dan de paar honderd Gripen NG waar Saab ook defensiecontracten voor belooft.

De Nederlandse overheid stak al 800 miljoen euro in de JSF, maar inmiddels is er alleen al in 2007 zo'n 529 miljoen euro omzet gedraaid door 74 Nederlandse bedrijven die werken als onderaannemers of toeleveranciers, zegt Vergouw. 'Als Nederland niet in de JSF stapt, worden Nederlandse bedrijven binnen een paar jaar uit het project gewerkt.'