Profiel Bos
16-09-2008
|
 Mail dit artikel
Wouter Bos wilde zijn mensen bedanken. Daar zaten ze in de rondvaartboot voor een tocht door de Amsterdamse grachten; zijn secretaresses, voorlichters, chauffeur en politiek assistent.
Als dank voor hun bijstand op de soms meest onmogelijke uren. Bos speecht en laat daarbij niet na zijn vaak extreem doorgevoerde perfectionisme op de hak te nemen. Er wordt hard gelachen. Ook door zijn vrouw, die bij uitzondering ook aanwezig is met hun beide dochters. Het zijn de uitzonderlijke momenten dat het selecte groepje ambtenaren iets van Wouter Bos zelf ziet. Af en toe vertelt hij iets over zijn privéleven (dat hij weer een liedje van zijn dochters heeft moeten zingen; de sanctie die in huize Bos op vloeken staat), verder beperkt workaholic Bos zich tot zijn werk. Al snel zo'n zeventig uur per week. Daarin verschilt hij niet van zijn voorganger Gerrit Zalm (VVD), wiens begrotingsregels hij in grote lijnen voortzet. In de kern gevat: de uitgaven van alle bewindspersonen zijn voor de hele regeerperiode bij aanvang vastgesteld. Eventuele tegenvallers moeten binnen het eigen budget worden opgelost, meevallers mogen (deels) worden uitgegeven. Anders dan Zalm berekent Bos de hoogte van de totale uitgaven (jaarlijks ruim tweehonderd miljard euro) echter niet aan de hand van een behoudende economische groei van 1,75 procent, maar van gemiddeld twee procent gedurende de vier kabinetsjaren. Het lijkt een miniem verschil, maar het gaat om miljarden. Miljarden die Bos nodig heeft (Dit land kan zoveel beter, luidde de titel van Bos' verkiezingsboek) voor oplopende zorgkosten, de probleemwijken van Vogelaar en de uit de hand gelopen kosten van de kinderopvang. In de woorden van Bos zelf: 'Dit is een investeringskabinet.' In een poging toch de staatsschuld van ruim tweehonderd miljard euro te verkleinen (een hartenwens van coalitiegenoot CDA) zegt Bos een begrotingsoverschot aan het einde van deze kabinetsrit in 2011 toe van 1,1 procent van het bruto binnenlands product. Een eis waarmee Bos overigens wel kan leven. Het stelt hem in staat zijn naam te vestigen als solide minister van Financiën en zo af te rekenen met het beeld dat socialisten potverteerders zijn. Bovendien kan hij zijn toezegging begin 2007 eenvoudig doen met een werkelijke economische groei van 3,5 procent. Bos' bureaula puilt al snel uit door overweldigende inkomsten. Maar al even snel wordt Bos aangesproken op een andere rol als minister van Financiën.
Hij is nog geen dag minister als hij zijn eerste gesprek heeft met Nout Wellink, als president-directeur van De Nederlandsche Bank een belangrijke gesprekspartner. Van gezellig kennismaken is geen sprake. ABN Amro is na een mislukte overnamejacht zelf verworden tot prooi. Een fusie met ING lijkt, gegeven de situatie, de gewenste oplossing. In de weken erna houden Bos en Wellink contact maar de fusie komt, mede door botsende bancaire ego's, niet van de grond. Wellink benadrukt het nationale belang dat met ABN Amro is gemoeid, maar Bos en Balkenende stellen zich liever niet op als bemiddelaar. Toen ABN Amro in 2005 de Italiaanse Bank Antonveneta wilde overnemen en Wellinks Italiaanse evenknie dat (uiteindelijk tevergeefs) dwarsboomde, sprak Nederland er schande van. Grensoverschrijdende bankovernames binnen de EU moeten mogelijk zijn, vond Zalm. Het maakt dat Bos en Balkenende terughoudend zijn. 'Dat maakt me nog altijd ziedend', zegt GroenLinks-Kamerlid Kees Vendrik. 'Antonveneta is echt op geen enkele manier te vergelijken met een grote bank als ABN Amro. Als die in de problemen komt, heeft iedereen een probleem. Dat geldt niet voor Antonveneta.' Ook partijgenoot en oud-staatssecretaris van Financiën Willem Vermeend kraakt Bos. 'Een minister van Financiën die voor Nederland staat, laat niet gebeuren dat ABN Amro wordt opgedeeld.' Op de vraag of het kabinet er alles aan heeft gedaan de fusie te doen slagen, durft dan ook geen bewindspersoon ja te zeggen. 'We hebben gedaan wat binnen onze mogelijkheden lag', luidt het formalistisch.
In Europa wint Bos daarentegen al snel gezag. Hij is goed ingevoerd, heeft een positieve maar financieel kritische houding ten opzichte van de EU en spreekt perfect Engels. Zijn persconferenties in Brussel, na afloop van de maandelijkse vergadering met zijn collega's, worden dan ook al snel bezocht door buitenlandse journalisten. 'Bos wordt zeer serieus genomen', zegt zijn Belgische collega Didier Reynders. The Financial Times, het clubblad voor geïnteresseerden in Brusselse geldstromen, plaatst Bos hoog op een lijst van invloedrijke ministers. Niet verrassend, vindt de Waalse liberaal Reynders. 'Hij eist budgettaire discipline.' Na een bulderlach: 'Dat zijn we van de Nederlanders wel gewend, maar dat Wouter, toch een socialist, er ook meteen over begon, vond ik sterk.' Zelf refereert Bos graag aan zijn aanpak van excessieve beloningen van topbestuurders, waarvoor zijn Europese collega's steeds meer belangstelling zouden hebben. Jean-Claude Juncker (Luxemburg) valt hem inderdaad bij, maar verder blijft het stil of wordt wat geschamperd. 'De grote landen denken: laat Nederland zijn gang maar gaan, dan komen de multinationals die er nog zitten, vanzelf onze kant op', zegt een Brusselse ingewijde. Reynders: 'Dat mag misschien zo zijn, het is knap dat Wouter het onderwerp heeft weten te agenderen.' Het onderwerp staat inderdaad opnieuw op de agenda bij een volgende vergadering van de Europese ministers van Financiën. Of Bos daar de volle twee dagen bij aanwezig zal zijn, is afwachten. Inhoudelijk vindt Bos de bijeenkomsten wel interessant, de belasting op zijn agenda doet hem echter wel eens besluiten niet te komen. Zo koos hij er in april voor een bijeenkomst van een Britse Labour-denktank te openen. Ondenkbaar in de tijd van zijn voorganger Zalm, die door zijn permanente aanwezigheid een bovenmodale machtsbasis opbouwde in Brussel.
Prettige bijkomstigheid van Bos' internationale verplichtingen is dat hij er niet wordt aangesproken als partijleider. Een rol die hem steeds zwaarder op de maag ligt. Zo prettig als hij zich voelt als bestuurder, zo moeizaam gaat het als PvdA-leider (Bos, met een glimlach: 'In dat beeld herken ik mezelf nou helemáál niet'). Zo is hij persoonlijk voor versoepeling van het ontslagrecht maar om de SP van het lijf te houden moet hij betogen tegen te zijn. Als zijn secondant Jacques Tichelaar afhaakt als fractievoorzitter moet hij uit partijbelang zeggen 'blij' te zijn met diens opvolgster Mariëtte Hamer. Het kost hem zichtbaar moeite, want Bos heeft niets met haar. En als hij zich eens uitspreekt als PvdA-leider, pakt het verkeerd uit. Met zijn uitspraak dat 'er meer gepolariseerd moet worden in het integratiedebat', valt hij zijn toch al aangeschoten PvdA-collega Vogelaar af. Het gevolg: Bos is een week bezig uit te leggen wat hij werkelijk bedoelt terwijl Vogelaar zich elders beklaagt ('Een ongelukkige uitspraak van Wouter. Ik wil juist minder polarisatie', zegt ze in De Pers). Kortom: aanhoudend gedoe en gedonder. Alsof dat nog niet genoeg is, moet Bos voortdurend alert zijn op streken die coalitiegenoot CDA hem levert. Zo draagt Balkenende zeer tegen Bos' zin Jack de Vries voor als staatssecretaris van Defensie, nadat die plek tussentijds is vrijgevallen. Bos is niet vergeten dat dezelfde De Vries de succesvolle strategie bedacht om hem het imago van draaikont aan te smeren in de laatste verkiezingscampagne. Een gezamenlijke kop koffie moet uitkomst bieden maar het neemt Bos' wantrouwen niet weg. Ondertussen poogt CDA-Kamerlid en financieel woordvoerder Frans de Nerée waar mogelijk Bos' gezag als solide schatkistbewaarder te ondermijnen. Hoe gevoelig Bos is voor diens plaagstoten, blijkt in juli van dit jaar. De Nerée wil ondanks de afgeschoten BTW-verhoging van 19 naar 20 procent (een PvdA-wens) de koopkracht verbeteren door de verplichte WW-premie voor werknemers af te schaffen (een CDA-wens). 'Een ongedekte cheque', schampert Bos na afloop van het debat. 'Ik neem het CDA nooit meer serieus als het om financiële degelijkheid gaat.' Het irriteert Bos nog altijd. 'De combinatie van geen BTW-verhoging en het wel afschaffen van de WW-premie sloeg een gat van twee miljard in de begroting. Dat is niet alleen een probleem van de minister van Financiën, maar een gezamenlijk probleem. Dat vergeten mijn vrienden van het CDA nog wel eens.' Uiteindelijk lost Bos het probleem eigenhandig op.
Is Bos inhoudelijk een goed minister van Financiën? Een ogenschijnlijk eenvoudige vraag die echter niet eenduidig is te beantwoorden. Immers, welke criteria hanteer je? 'Het belangrijkste is of hij zich houdt aan de opgestelde afspraken en begrotingsregels', zegt hoogleraar Openbare Financiën Harrie Verbon. In die optiek doet Bos het goed, vindt Verbon. 'Bos houdt zich doorgaans strikt aan het uitgavenkader en heeft ook in deze economisch zware tijd zijn begroting op een nette wijze sluitend gekregen. Dat is knap.' Bos' eindexamen wacht evenwel in 2011. Verbon: 'Dan moet blijken of de totale uitgaven binnen de perken zijn gebleven en hij zijn beloofde begrotingsoverschot haalt.' De omstandigheden zijn niet in Bos' voordeel. Hoewel ze dalen blijven de olie- en voedselprijzen aanhoudend hoog, terwijl de kredietcrisis een jaar nadat die uitbrak nog altijd voortduurt. En dat is langer dan Nout Wellink had verwacht, vertrouwde hij een groep Haagse ondernemers twee weken geleden toe. 'Aanvankelijk dacht ik dat het een half jaar zou duren, misschien iets langer. Inmiddels weet ik dat dit soort crises twee tot drie jaar duurt en onze economische groei in 2009 tussen de nul en één procent zal liggen.' Een waar schrikbeeld voor Wouter Bos. Wellink: 'Met zijn uitgangspunt van gemiddeld twee procent economische groei was hij destijds optimistischer dan ik. Inmiddels zitten we weer op één lijn.' Wie is er van gedachten veranderd? Wellink: 'Ach, laat ik zeggen dat we allemaal wat voorzichtiger zijn geworden.'
Hoewel er onder financieel experts geen eensgezindheid is over Bos' optimistische uitgangspunt, hangt de toezegging van het begrotingsoverschot inmiddels echter als een molensteen om zijn nek. Waar mogelijk laat Bos dan ook doorschemeren dat het overschot vooral een richting is en geen zekerheid. Daarmee is een politieke tijdbom geboren. CDA-fractieleider Pieter van Geel beloofde eerder namelijk zonder omhaal, in een poging de rechtse concurrentie te beteugelen, dat Bos' toezegging 'een bedrag van zes miljard euro' oplevert in 2011. Een uitspraak waar (de rechtse) oppositie het CDA aan zal helpen herinneren. Het onderstreept bovendien nog eens de precaire situatie waarin Bos zit als minister van Financiën die tegelijkertijd de PvdA op de been moet houden. Als vakman oogst hij veel lof en ambtenaren lopen met hem weg. 'Iemand die de materie volledig beheerst', zeggen ingewijden. 'Een wonder van efficiency', zegt een topambtenaar. De kritiek op Bos, die op het departement klinkt, zal hem bekend voorkomen: 'Een warme persoonlijkheid is het niet' en 'Een absolute controlfreak'. In het kabinet heerst respect voor Bos en diens werkwijze ('Hij betrekt Balkenende meer bij zijn werk dan Zalm ooit heeft gedaan'). Maar ook de ambtelijke top van Financiën ziet dat bij sommige bewindspersonen het gevoel bestaat dat Bos in onderhandelingen geld achterhoudt. 'Maar dat beeld is onterecht. Geld dat er niet is, kunnen we niet achterhouden. Laat staan uitgeven', klinkt het ambtelijke verweer.
Met de traditionele aanbieding van het koffertje aan de Tweede Kamer beleefde Bos deze week een hoogtepunt als politicus. Hij kon onder overweldigende media-aandacht laten zien dat hij als sociaaldemocraat, net als Wim Kok, een solide schatkistbeheerder is. Lang zal dat feest niet duren want zijn partijgenoten verwachten dat hij, net als Kok, ook vecht als partijleider. 'Wouter doet het goed als minister maar moet zich meer profileren als
PvdA'er', zegt oud-minister en partijgenoot Tineke Netelenbos. Dat is lastig als belangrijkste kabinetslid, weet Netelenbos. Maar Bos heeft geen keuze. 'Hij is leider van de PvdA en zal zich moeten laten gelden. Tenzij hij niet verder wil als partijleider en het stokje overgeeft.' Duidelijkheid daarover heeft Bos, tot grote ergernis van tal van PvdA-prominenten, nog altijd niet gegeven. 'Daar kan hij niet lang meer mee wachten', zegt 'vriend' en partijgenoot Willem Vermeend. 'Mensen binnen de partij verwachten duidelijkheid van hem.' Niet het minst omdat begin 2010 de gemeenteraadsverkiezingen zijn waar de eclatante overwinning, die vier jaar geleden onder leiding van Bos werd behaald, moet worden verdedigd. Vermeend: 'Ruim voor die tijd moet hij zeggen of hij doorgaat.' Als hij dat doet en hij houdt 'de hand op de knip', wacht Bos en de PvdA succes, denkt Vermeend. 'Mijn voorspelling is dat hij de populairste minister van het kabinet wordt. Dat vertrouwen gaat zich uitbetalen.'
hugo.logtenberg@intermediair.nl
Bos en zijn voorganger Zalm
Twee jaar lang werkte Bos als staatssecretaris ('00-'02) samen met Zalm. De VVD'er waardeert Bos' vakbekwaamheid, maar een innige band wordt het niet. Al op Bos' eerste werkdag ontstaat er hilariteit. Hij meldt zich in een driedelig pak bij Financiën, waar Zalm en Bos' voorganger Willem Vermeend, mede door hun opvallende kleurencombinaties, bekend staan als De Smarties. 'Over Wouters pak is toen menig grap gemaakt op Financiën', zegt Vermeend. Ook Zalms studentikoze grappen ten overstaan van zijn volledige staf ten koste van zijn staatssecretaris, kan Bos maar matig waarderen. Als later op het ministerie wordt gevierd dat Zalm de langstzittende minister van Financiën ooit is, houdt Bos een toespraakje. Na afloop loopt Zalm naar Bos en wijst hem fijntjes op zijn positie door te zeggen: 'Het kostte je zeker veel moeite om een plek in het feestprogramma te veroveren?' Om Bos vervolgens na een schaterlach achter te laten bij zijn biertje.
De minister van Financiën als vriend
nIedere minister of staatssecretaris met ambitie weet: om iets gedaan te krijgen, is een goede verstandhouding met de minister van Financiën onontbeerlijk. Immers, met leuke plannen kun je scoren en plannen kosten geld. Maar om dat geld los te krijgen, heb je wel toegang nodig tot de minister van Financiën. En dat is niet iedereen gegeven. Jo Ritzen wilde als onderwijsminister ('94-'98) niet dat zijn staatssecretaris (en partijgenoot!) Tineke Netelenbos zelf met Zalm overlegde. Dat zou de hiërarchische verhoudingen maar doorkruisen. Daarop verzon Netelenbos een list. Netelenbos: 'Als ik naar Zalm ging, zette ik Kapper in de gezamenlijke agenda.' Terwijl Ritzen dacht dat zijn staatssecretaris weer eens werd geknipt, zat Netelenbos aan tafel bij Zalm.
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Weekblad archief'
Reageer, print of deel dit artikel
|
