Petra Stienen: 'Er wordt vaak gedacht dat diplomaten luxebeestjes zijn'
Auteur: Kees Versluis
|
08-04-2008
| Reacties: 4
|
 Mail dit artikel
Petra Stienen schreef Dromen van een Arabische lente, over het leven en werken van een vrouwelijke diplomaat in de Arabische wereld. 'Mensenrechten en eigenbelang staan niet haaks op elkaar.'
Van probleemwijkmeisje tot topdiplomaat in de Arabische wereld, zo zou je de carrière van Petra Stienen (42) kunnen samenvatten. Ze groeide op in een arme wijk van het toen nog oerkatholieke Roermond, ontvluchtte haar geboortestad toen ze achttien was, ging Arabisch studeren in Leiden, belandde daar in een studentenhuis met veel 'Minervanen' (leden van het Leidse Corps; red.), volgde na haar studie het beroemde 'diplomatenklasje' van Buitenlandse Zaken en was vervolgens negen jaar lang mensenrechtendiplomaat in Caïro en Damascus.
Over het leven en werken van een vrouwelijke diplomaat in de Arabische wereld schreef ze het boek Dromen van een Arabische lente dat deze week in de winkel ligt. Ze vertelt hoe ze negen jaar lang probeerde de mensenrechten in die landen te verbeteren. Zo bezoekt ze bijvoorbeeld mensenrechtactivisten en gaat naar congressen over de positie van de vrouw. En passant schildert ze het leven van haar Syrische en Egyptische vriendinnen en vrienden. De een ontwikkelt zich van playboy tot fundamentalistische moslim, de ander scheidt van haar man en raakt steeds meer vrijgevochten. 'De Arabische wereld is zo divers en complex. Het eendimensionale beeld dat wij hebben, hoop ik met mijn boek een klein beetje te kunnen corrigeren.'
Hoe komt een Limburgs arbeidersmeisje aan zo'n fascinatie voor de Arabische wereld? 'Omdat ik op de middelbare school ooit weinig tijd had voor een verplicht werkstuk, vroeg ik een vriendje of ik het zijne mocht kopiëren. Dat ging over de Islam. Ik was in die tijd erg met het geloof bezig en raakte gefascineerd door het onderwerp. Ik ben meteen naar de bieb gerend om boeken over het onderwerp te halen. Ik ben Arabisch gaan studeren in een tijd (1984) waarin iedereen voor rechten of economie koos. De arbeidsmarktperspectieven voor Arabisch waren ook toen al niet slecht hoor. Grote oliemaatschappijen zaten te springen om mensen die Arabisch spraken.'
Wat vonden je katholieke ouders ervan? 'Die reageerden nogal onverschillig. Studeren was iets wat bij ons thuis sowieso niet gebruikelijk was. Ik ben opgegroeid in de wijk Donderberg, aan de verkeerde kant van Roermond. Al heel vroeg besloot ik dat ik me aan die wereld wilde onttrekken. De enige manier die ik zag was scholing en studie. Ik heb toen ik een jaar of elf was zelf besloten dat ik naar het Bisschoppelijke College wilde, een chique school aan de goede kant van de rivier. Mijn ouders zeiden: als jij per se wilt, ga dan maar.
'Door mijn achtergrond herken ik veel verhalen van Turkse en Marokkaanse vrienden in Nederland. Zij hebben hetzelfde pad naar boven afgelegd als ik. Ook in het Limburgse milieu waarin ik opgroeide, was de norm dat mannen werken en vrouwen thuiszitten. En religie was net zo alomtegenwoordig als nu voor mijn Arabische vrienden. Op mijn twaalfde moest ik van mijn ouders in de kerk het vormsel afleggen. Ik wilde niet, maar werd de kerk in gesleept. Want wat zouden de buren zeggen als ik het niet deed. Je mocht je niet buiten de groep plaatsen.
Het aparte is dat alles wat ik in Limburg erg vond - de rol van religie, het nepotisme, de familiedruk - precies hetgeen is wat ik later in de Arabische wereld zo fascinerend ben gaan vinden. Het is allemaal toch deel gaan uitmaken van mijn culturele dna. Ik vind het nu ook weer heel fijn om Limburgs te kunnen praten. En ik erger me aan het feit dat in Den Haag uit een vlaai zestien partjes gesneden worden. In Limburg is acht echt het maximale.'
Hielp dat in je werk in het Midden-Oosten: de parallel tussen het vroegere, streng katholieke Limburg en de islamitische cultuur? 'In sommige gevallen was mijn achtergrond zeker een pre. Mensen gaan er in de Arabische wereld automatisch van uit dat je als diplomaat uit een welgesteld, aristocratisch milieu komt. Wanneer ik vertelde dat mijn vader huisschilder was en ik mijn hele studie zelf bij elkaar verdiend had, waren ze stomverbaasd. Daarmee kon ik gelijk laten zien waar Nederland voor staat: wie arm is maar talent heeft, kan door hard werken boven komen drijven.'
Tot na de Tweede Wereldoorlog werkten er op ambassades vrijwel uitsluitend mensen van blauw bloed, schrijf je in je boek. Wilde je om die reden in de diplomatieke dienst: laten zien dat je het meest elitaire bastion kon veroveren? 'Misschien dat dat inderdaad een rol speelde. Ik ben ambitieus, dat geef ik toe, maar ik wilde ook iets voor de wereld betekenen, verschil uitmaken. Toen ik bij Buitenlandse Zaken werd aangenomen, dacht ik inderdaad: wat gaaf. Het betekende erkenning.'
Vroeger was een diplomaat man en getrouwd met een huisvrouw die hem braaf volgde. Voor jonge diplomaten geldt dat niet meer, en dat maakt het privéleven erg gecompliceerd, begrijp ik uit je boek. 'Er wordt vaak gedacht dat diplomaten bevoorrechte luxebeestjes zijn. Maar vergeet niet dat ze elke vier jaar een andere aanstelling krijgen. Dan moet je helemaal opnieuw beginnen: nieuwe vrienden, nieuwe school voor je kinderen, je partner moet van baan veranderen. Die onrust grijpt zo diep in.
'Mijn dochter van tien kan geen verhuisdoos meer zien. Over ruim een jaar zitten mijn vier jaar er weer op en krijg ik misschien weer een post in het buitenland. Mijn dochter is daar nu al mee bezig: mam, mag ik in ieder geval in Nederland mijn lagere school afmaken, vroeg ze gisteren tijdens het fietsen.
Bij stellen is het in de praktijk vaak zo dat een van de twee de carrière toch ondergeschikt moeten maken aan die van de ander. Als het in een huwelijk niet echt goed zit, levert dat grote druk op. Overigens kampen natuurlijk alle internationale organisaties die mensen uitzenden naar het buitenland met dit probleem.'
Dat is zo. Maar die verplichte termijnen van vier jaar maken het probleem bij Buitenlandse Zaken natuurlijk extra groot. Wordt het niet tijd om dat af te schaffen nu het ouderwetse model - man met huisvrouw - verdwijnt? 'De lastige loopbaanplanning van partners houdt Buitenlandse Zaken momenteel erg bezig. Wat die vaste termijn van vier jaar betreft: ze worden steeds flexibeler.'
Heeft het ministerie er geen bezwaar tegen dat jij in je boek een zo gedetailleerd kijkje achter de schermen geeft van de westerse diplomatie in het Midden-Oosten? 'Natuurlijk zijn er collega's die hun wenkbrauwen zullen optrekken bij mijn boek: moet dat nou? Anderen zullen zeggen: goed dat zulke dingen eens open beschreven worden. Wat ik hoop is dat we in Nederland op een gezonde manier in gesprek raken over de vraag: hoe moet de diplomatie in de 21ste eeuw eruitzien. Dat had ik ook kunnen schrijven met een essay, of een opiniestuk in de krant. Ik heb het met dit boek gedaan. Sommige collega's die hoorden dat ik een boek ging schrijven, zeiden: dit is niet goed voor je carrière. Ik denk dat dat wel meevalt. Ik heb alles op een zorgvuldige en zachtmoedige manier beschreven, vind ik. Overigens hoef ik formeel geen toestemming te hebben van mijn werkgever om een boek te schrijven.'
Je beschrijft uitgebreid je eigen werk als diplomaat. Maar de rest van het Nederlands ambassadepersoneel komt nauwelijks in je boek voor. Toch enige zelfcensuur? 'Mijn collega's komen er wel degelijk in voor, maar misschien niet zoals verwacht. Het is heel gemakkelijk om een karikatuur te maken van het Nederlandse expatleven. Sherry drinkende, decadente dames aan het zwembad van dure hotels: is dat wat je mist? Dat is al zo vaak gedaan. Een diplomatieke manier van zaken op de korrel nemen is meer mijn stijl. Impliciet en soms zelfs expliciet zit er in mijn boek wel degelijk kritiek op het Nederlandse diplomatieke systeem. De starre hiërarchie bekritiseer ik vrij openlijk.'
Je opdracht in Egypte en Syrië was het verbeteren van de mensenrechten. 'Heb ik daadwerkelijk iets kunnen betekenen voor de verbetering van mensenrechten?', stel je jezelf als vraag in de epiloog van je boek. En? 'Heel vrolijk word je natuurlijk niet van de mensenrechtensituatie in veel Arabische landen op dit moment. Toch is er wat veranderd. Toen ik in 1987 voor het eerst in Egypte verbleef, was het woord 'mensenrechten' taboe in de Arabische wereld. Tegenwoordig is er in Egypte een echte mensenrechtenbeweging. In alle bescheidenheid mag ik misschien zeggen dat ik daar met mijn EU-collega's een klein beetje aan heb bijgedragen, vooral door voortdurend contacten te leggen tussen journalisten, parlementariërs en intellectuelen. Het concrete effect van mensenrechtendiplomatie is natuurlijk heel moeilijk te meten. En dat is wel eens lastig in een tijd waarin alles gemeten moet kunnen worden. Bescheidenheid is in ieder geval op zijn plaats bij het bewerkstelligen van veranderingen in de Arabische wereld. Wat dat betreft was Irak een goede les voor het westen.'
Je bedoelt dat democratie en vrijheid in de Arabische wereld alleen via heel kleine stapjes dichterbij te brengen zijn? 'Ik moet zeggen dat ik aan de vooravond van de oorlog in Irak met een enorm dilemma worstelde. In Syrië had ik veel contacten met gevluchte Irakezen. Zij zeiden voortdurend tegen mij: hoe zou jij het vinden als de Verenigde Staten en Canada Nederland niet bevrijd hadden aan het eind van de Tweede Wereldoorlog? Misschien lukt het inderdaad om op deze manier democratie te brengen in een Arabisch land, was destijds een gedachte die me serieus bezighield. Dat de methode van grote stappen snel thuis in de Arabische wereld echt niet zou werken, was toen minder duidelijk dan nu.
'Die oorlog heeft overigens een enorm effect gehad op de diplomatie in het hele Midden-Oosten. Democratie is nu in de Arabische wereld een taboewoord geworden; het staat synoniem voor binnenrijdende tanks. Daarom is het op dit moment veel verstandiger bij Arabische regimes aan te dringen op transparantie, vrije pers en eerlijke rechtspraak dan op vrije verkiezingen.' Is het niet erg naïef Nederlands: dat gehamer op mensenrechten. Amerikaanse, Britse en Franse diplomatie draait om macht en belangen. 'Mensenrechten en eigenbelang staan niet haaks op elkaar. Er is een direct verband tussen mensenrechtenschendingen en vluchtelingenstromen naar West-Europa.
De mensenrechten in Irak werden in de jaren tachtig op afschuwelijke wijze geschonden. Maar de grote westerse mogendheden zeiden daar weinig van en dreven vrolijk handel met Saddam Hoessein. Als de druk op dat land vanwege de mensenrechten toen veel groter was geweest, was die hele oorlog er misschien nooit gekomen.
'Ik vind het dan ook heel fijn dat de minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen een nieuwe mensenrechtenstrategie heeft laten schrijven. Hij zet het overal op de agenda. Voor jonge, idealistische diplomaten is het heel prettig als de minister dat zo expliciet aangeeft. Ik geloof dat mensenrechten Verhagen persoonlijk echt bezighouden. En dat zeg ik niet omdat ik van zijn partij zou zijn; dat ben ik niet.'
Dus de Olympische Spelen in Peking moet Nederland eigenlijk boycotten? 'Ik begrijp mensen die oproepen tot een boycot heel goed. Er gebeuren inderdaad vreselijke dingen in Tibet en in China zelf. Maar als diplomaat weet ik dat contact houden altijd beter werkt dan een land buitensluiten. Zodra we geen contact meer hebben met China, kunnen we ook de mensenrechten niet meer op de agenda zetten.'
Fotografie Yvonne Brandwijk
CV
Beroep: diplomaat
Huidige standplaats: Den Haag (plaatsvervangend hoofd van de sectie 'Noord-Amerika' op het ministerie van Buitenlandse Zaken)
Vorige standplaatsen: Damascus en Caïro
Leeftijd: 42
Liefde: 'Ik heb een groot hart en één dochter, Soraya (10)'
Woont: Den Haag
Reistijd naar werk: vijf minuten lopen
Favoriete muziek: Habbaytek Besaif van Hind; het origineel is van de Libanese zanger Fayruz
Boek op het nachtkastje: The 8th Habit: From effectiveness to Greatness van managementgoeroe Steven Covey
Favoriet gerecht: sushi. De beste in de Arabische wereld vind je in Monot Street in Beiroet
Favoriete stad: Caïro
Laatst gedanst: met Oud en Nieuw op een boot in het Egyptische Aswan, met mijn dochter en Egyptische en Syrische vrienden
Laatst gehuild: bij de film De Vliegeraar
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Weekblad archief'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
Del Savio Guido | 27 januari 2012 (12:57)
Ik heb de uitzending gezien op de TV en ik vond het fascinerend - om die reden heb ik onmiddellijk heaar website geraadpleed - Haar boek "dromend van een arabische lente " ga ik mij aanschaffen
Ton | 14 februari 2012 (9:14)
Misschien heeft mevrouw Stienen zo veel gereisd dat ze de topografie van Roermond enigszins kwijt is. De wijk Donderberg ligt aan dezelfde kant van de stad als het Bisschoppelijk College Schöndeln. Heel Roermond ligt aan dezelfde kant van de Maas trouwens. En zo vreselijk elitair was Schöndeln niet hoor! Er zaten wel wat 'kippen' (leerlingen opgehokt in het internaat) van ouders met wat centen en ook de nodige kouwe Roermondse kak. Vrij normaal voor elk gymnasium / atheneum waar dan ook denk ik. En of de Donderberg zo'n vreselijke probleemwijk was!? Zelf heb ik ook, enige jaren vóór mevrouw Stienen, op Schöndeln gezeten en enkele jaren in de zogenaamde probleemwijk De Kemp gewoond, vlakbij de Donderberg. Voor de rest alle lof voor het mooiste en slimste meisje uit de klas van toen!
Mohamed Elmasry | 21 februari 2012 (11:41)
True life story ...
Pi | 15 maart 2012 (23:24)
Ik vind mevrw. Stienen niet alleen een mooi maar ook een wijs mens.
|
