Met positief denken red je het niet

Invloed van psyche op ziekte schromelijk overschat

 Deel dit artikel

Gemoedstoestand en gezondheid beïnvloeden elkaar, maar anders dan velen denken. Zo heeft iemands psychische gesteldheid nauwelijks invloed op het ontstaan en verloop van kanker. En auto-immuunziekten en hart- en vaatziekten beïnvloeden juist de hersenen en daarmee de stemming.

Hebben onze gedachten invloed op onze gezondheid? Volgens de grote schare aanhangers van de bestseller The Secret wel. Sterker: onze gedachten zouden de werkelijkheid en daarmee ook onze gezondheid bepalen. Kanker zou zelfs een gevolg zijn van negatieve gedachten ­ een nogal belastend idee voor mensen met deze ziekte en bovendien aantoonbaar onjuist.

Het overschatten van de rol die onze geest speelt bij ziekte is hardnekkig. Al zeker twintig jaar verschijnt een gestage stroom boeken met titels als De zin van ziek zijn, Genees jezelf! en Heel je lichaam. Uitgangspunt is steevast dat ziekte het product is van een bepaalde verstoring van de psyche. 'Positief denken' zou daarom de sleutel zijn tot genezing.

Nu zijn er inderdaad verbanden tussen gemoedstoestand en gezondheid. Zo bleek jaren geleden al uit een Amerikaans onderzoek dat de griepprik minder goed aansloeg bij verdrietige en sombere mensen; hun immuunsysteem draaide kennelijk op een lager pitje. Niemand zal griep echter een psychosomatische ziekte noemen.

Medisch onbegrepen klachten worden door artsen nogal eens afgedaan als iets dat 'tussen de oren' zit. 'Dat is de ergste kreet die ik ken', zegt Cobi Heijnen, hoogleraar psychoneuro-immunologie aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in stress. 'Daarmee laat je patiënten met reële klachten verschrikkelijk in de steek'.

In het stressonderzoek is de laatste vijftien jaar duidelijk geworden hoe zeer lichaam en geest samenhangen: hersenen, hormonen en afweersysteem vormen één groot netwerk, waarvan de delen elkaar op allerlei manieren beïnvloeden. Zo leidt langdurige blootstelling aan stresshormonen tot duidelijk waarneembare veranderingen in de hersenen en het immuunsysteem. Bij ratten bleek toediening van stresshormonen vlak na de geboorte op langere termijn te leiden tot hoge bloeddruk, nierproblemen, hormonale veranderingen, afwijkingen aan hart- en bloedvaten en veranderingen in het immuunsysteem. Dat verkorte het leven van de ratten met een kwart.

Stress kan dus ziek maken. Het verergert daarnaast ook veel kwalen, zonder er direct de oorzaak van te zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor auto-immuunziekten, zoals multiple sclerose en reuma. Heijnen: 'Je krijgt geen immunologische afwijkingen door stress. Maar er is wel een verband andersom: van lichaam op hersenen.' Zo komen bij reuma ontstekingsfactoren in het bloed. Deze 'boodschapperstofjes', cytokinen, dringen door tot de hersenen en beïnvloeden daar rechtstreeks hormonale systemen, gevoelens en gedrag. Ze veroorzaken niet alleen hoofdpijn en spierpijn, algehele malaise, een lagere pijndrempel en extreme vermoeidheid, maar ook depressie. Dit mechanisme is bij dieren overtuigend aangetoond, aldus Heijnen. 'De depressieve klachten bij auto-immuniteit werden lang afgedaan als een psychisch gevolg van de pijn. Maar vooral door de komst van een nieuwe generatie reumamedicijnen -­ de zogeheten cytokine-antagonisten (TNF-Alpha remmers) -­ dringt het inzicht door dat dit niet klopt. Ze remmen lokale ontstekingen, maar hebben ook een positief effect op vermoeidheid, pijnbeleving én stemming.'

Bij alle chronische ontstekingsziekten: hart- en vaatziekten en -­ opmerkelijk -­ ook bij depressie, beïnvloeden cytokinen de hersenen. Ze veroorzaken daar de productie van nog meer cytokinen en ­ via een nog onbekend mechanisme -­ een (ernstiger) depressie. 'Daarvoor kun je antidepressiva geven, maar je kunt ook die cytokinen beïnvloeden.'

Heijnens hypothese is dat bij medisch onverklaarbare klachten als het chronische vermoeidheidssyndroom (cvs) een ontregeling van het immuunsysteem een ontregeling in de  hersenen veroorzaakt. Daarom gaat ze nu bij mensen met cvs-klachten proberen de cytokineproductie in de hersenen te remmen. Ze doet dit samen met haar collega Lorenz van Doornen, hoogleraar gezondheidspsychologie aan de Universiteit Utrecht. 'Dit is echt een nieuwe stap', zegt Van Doornen. 'Lange tijd was het uitgangspunt dat de hersenen het lichaam sturen, maar nu komen we tot het inzicht dat het wel eens omgekeerd kan zijn: de hersenen monitoren voortdurend of er ergens iets mis is in het lichaam en hoe ze zich daaraan moeten aanpassen.' Iedereen kent dit terugkoppelingsmechanisme van het lichaam richting hersenen zelf van een griepje. Bij koorts ben je katterig en moe; je lichaam probeert energie die het nodig heeft voor herstel te sparen.

De hersenen maken soms echter fouten bij het monitoren. Het idee wint terrein dat onverklaarbare chronische pijn, zoals posttraumatische spierdystrofie (blijvende pijn na herstel van letstel), verklaard kan worden door een schakelfout in het brein. Het pijngeheugen in de hersenen blijft dan actief, terwijl het lichamelijke probleem al voorbij is. Dat biedt aanknopingspunten voor nieuwe, op de hersenen gerichte, behandelwijzen.

De omkering van het perspectief -­ door van het lichaam naar de hersenen te kijken in plaats van andersom ­- leidt ook tot een nieuwe interpretatie van onderzoeksuitkomsten. Zo is in recent onderzoek van de Tilburgse hoogleraar medische psychologie Johan Denollet een relatie aangetoond tussen depressie en hartinfarcten. Hartpatiënten die zich vaak zorgen maken, geïrriteerd zijn of een slecht zelfbeeld hebben ­- 'type D'-personen -­ hebben vier keer zoveel kans om binnen zes tot negen maanden een hartaanval te krijgen, of zelfs te overlijden, dan zorgelozer patiënten. Er bleek ook een negatief effect op het immuunsysteem, de bloedstolling en het hartritme.

Van Doornen: 'De eerste verklaring is dat zorgelijke en zwartkijkende mensen meer kans hebben op een infarct. Maar wij denken nu dat het deels andersom is. Aderverkalking zorgt ervoor dat het immuunsysteem actief wordt, de hersenen detecteren de signaalstofjes van de ziekte en máken vervolgens somber.' Dit idee wordt ondersteund door onderzoek waaruit blijkt dat de kans op hart- en vaatproblemen niet afneemt wanneer patiënten voor hun depressie worden behandeld. De depressie is dus niet de oorzaak van de ziekte, maar het gevolg.'

Horen bij bepaalde ziektes bepaalde persoonlijkheden? is de titel van een lezing die Van Doornen dit najaar zal houden. 'Ja', is zijn antwoord, maar 'persoonlijkheid' is vooral een fysiologisch begrip. 'Ik ben een materialist. Ik zie psyche en hersenen als één ding. De genen bepalen voor vijftig procent persoonlijkheidskenmerken als stressbestendigheid en neuroticisme. Opvoeding, ervaringen en de hoeveelheid stresshormonen in de baarmoeder bepalen de andere helft.'

Naar mogelijke verbanden tussen persoonlijkheid en ziekte wordt al langer onderzoek gedaan. Van mensen met cvs is bijvoorbeeld bekend dat ze vaak zeer precies, gedreven en ambitieus zijn. Heijnen: 'Het boeiende is echter dat veel gestresste, ambitieuze en neurotische mensen zo'n ziekte niet krijgen. Naar ons idee spelen dus ook immunologische afwijkingen een rol. Immuunactiviteit en stress versterken elkaar, want ze hebben eenzelfde effect op veel hersendelen.'

Ook tussen kanker en persoonlijkheid werden jarenlang verbanden verondersteld. Mensen van het 'type C' ­- passief, meegaand, geremd in het uiten van negatieve gevoelens ­- zouden meer kans hebben om kanker te ontwikkelen. Maar alle onderzoeken naar mogelijke verbanden tussen kanker en psyche ten spijt: er is niet of nauwelijks een verband. Vechtlust, wanhoop, optimisme of acceptatie hebben geen invloed op het ontstaan van kanker of het ziekteverloop, aldus psychofysioloog Bert Garssen. Hij is hoofd wetenschappelijk onderzoek bij het Helen Dowling Instituut in Utrecht, dat in 1988 zelfs werd opgericht om de relatie tussen psyche en het ontstaan en verloop van kanker te ontrafelen. Het Instituut richt zich inmiddels op het zo goed mogelijk omgaan met de ziekte.

'Als de relatie tussen immuunsysteem en kanker perfect was, bestond er geen kanker', aldus Garssen. Het immuunsysteem moet afwijkende cellen opsporen, maar de meest voorkomende tumoren wekken weinig of geen immuunreacties op doordat ze mutaties ondergaan. Daarnaast groeien sommige kankercellen zo snel, dat het immuunsysteem het niet kan bijhouden. En soms zijn tumoren ingekapseld en daardoor ongrijpbaar voor het immuunsysteem.

Garssen heeft tot nu toe ongeveer tachtig langlopende internationale studies vergeleken en vond geen verband tussen psyche, gedrag en kanker. Ook niet bij kankersoorten die door een virus veroorzaakt worden, zoals baarmoederhalskanker.

Wat Garssen wel vond, was een mogelijke invloed  op het verloop van kanker van hopeloosheid en repressie. Hoe hopelozer, of hoe meer patiënten geneigd zijn negatieve emoties niet te uiten, hoe slechter het gaat. Terwijl mensen die hun ziekte volledig negeren, een wat beter perspectief lijken te hebben.

Patiënten reageren wel eens geïrriteerd op de uitkomsten van zijn literatuuronderzoek, merkt hij. 'Mensen willen graag een verklaring hebben voor het leed dat ze overkomt. Bovendien is het natuurlijk prettig om te denken dat je invloed kunt uitoefenen op je ziekte. Anderzijds is het ook belastend, als dat niet lukt. Maar helaas: je voorstellen dat het immuunsysteem een legertje is dat oprukt richting tumor haalt niets uit.'

De invloed van het immuunsysteem op kanker is dus niet groot. Toch is het idee dat gedachten invloed kunnen hebben op andere ziekten niet zo vreemd. Het hormonale systeem en immuunsysteem worden namelijk wel degelijk beïnvloed door psychologische factoren. Het gaat daarbij echter niet om gedachten, maar om gedrag. 'Mensen kunnen ander gedrag aanleren. Daarmee verander je mogelijk ook hun hele fysiologische patroon', zegt Heijnen. Cognitieve gedragstherapie blijkt effectief bij ongeveer zeventig procent van de cvs-patiënten, zo hebben wetenschappers van het Nijmeegse Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid ontdekt. Stressmanagement door middel van bijvoorbeeld yoga en meditatie, blijkt eveneens heilzaam bij stressgerelateerde kwalen. Een methode als mindfulness (aandachttraining) heeft een positief effect op depressie, chronische pijn, hartklachten en maagdarmproblemen.

'Positief denken' kan ook zo'n ontspannende werking hebben. Maar menen dat we onszelf kunnen 'herprogrammeren' tot gezondheid -­ en mensen daarmee ook verantwoordelijk maken voor hun ziekte -­ is een brug te ver. Heijnen: 'Er zijn zoveel van die believers... Die hardnekkige onzin heeft mijn vakgebied zo geschaad. Het is mensen beduvelen met een illusie van maakbaarheid.'

Tekst Elke van Riel
Illustraties Leendert Masselink