P.F. Thomése: 'Politici doen niets uit goedheid'

 Deel dit artikel

Na de twee grote voorgangers W. Elsschot en F. Springer waagt P.F. Thomése zich als derde Nederlandstalige schrijver aan een roman over politiek en zakenleven. Met duivels plezier. 'Jack de Vries is de baas van ons land.'

• Schreef je een cynische aanklacht tegen de politiek?
• CV

Nee, veel vrienden zal P.F. Thomése niet maken met Vladiwostok!, zijn juist verschenen roman over een communicatiejongen en een politicus. Communicatiejongens en politici zullen het hard negeren ­ Felix Rottenberg zegde na lezing af voor de boekpresentatie. Feministen zullen des duivels zijn over het seksisme dat van de politiek incorrecte pagina's afdruipt, anti-racisten en homo's zullen stilletjes huilen. Maar allemaal zullen ze het boek in één ruk uitlezen.
Na zestien jaar heeft de Nederlandse literatuur een antwoord op Bret Easton Ellis' American Psycho, het boek dat schokte met het onverschillige geweld van een navelstarende zakenyup in New York. Vladiwostok! is beter. Mannetjesmaker Fons en politicus Hans zijn niet gewelddadig, wel verontrustend onverschillig over de wereld om hen heen. 'Mijn droom is het om de burger weer actief bij de politiek te betrekken', zegt Hans. Jouw droom is het om leuke kleine kutjes uit te wonen tot de vellen erbij hangen, denkt Fons. 'De burger moet het idee krijgen dat zijn inbreng ertoe doet. En wat brengt hij concreet in?' Een kwakje sperma? 'Belasting!'
Hans wil de Kamer in voor een grote partij, zijn adviseur Fons gaat hem 'brengen'. Want Fons weet wel hoe het 'werkt' met de pers en het veranderende politieke klimaat. Hans besteedt zijn geweten aan hem uit, andersom besteedt deze zijn ambitie uit aan Hans. Fons droomt de carrière, Hans voert hem uit. Fons kon zich helemaal in zijn vriend verliezen, hij werd er zo rustig van. Alsof hijzelf niet meer hoefde te bestaan.
Helaas doet de onwillige marionet niet wat Fons wil. Het hele boek door strooit Fons met politieke en communicatieve vuistregels waaraan zijn vriend zich moet houden, maar ondertussen bezondigt hij zich daaraan door van zijn eigen leven een nog grotere puinhoop te maken. Anderen beter laten functioneren, geen kunst aan. Jezelf beter laten functioneren, dat is pas moeilijk. Een oude scharrel achtervolgt hem, wijst hem op zijn verantwoordelijkheid voor zijn zoontje Alwin dat hij bij haar verwekte: een affaire die hij angstvallig verborgen houdt voor zijn geliefde Pam. Zij is tot haar grote verdriet onvruchtbaar. Fons koopt de ex af met envelopjes met geld en sust zijn geweten. Als je voor kinderen zorgt moet je het goed doen, anders kan je het beter laten. Een geldbedrag verschaft die exactheid waar gevoelens zo naar kunnen snakken.
De twee materialistische opportunisten contrasteren scherp met het onderwerp van Thomése's bestseller Schaduwkind uit 2003. Daarin tast hij met sentimentloze woorden rond in de meest diepsnijdende pijn die hem in zijn leven trof: de dood van zijn zes weken jonge dochter Isa. Als ze ergens nog is, dan in de taal, schreef hij toen radeloos. Ouders die nog wel hun kind hadden maar dat heel gewoon vonden, kon hij wel 'op hun bek timmeren'. De woede over de lelijke grote-mensenwereld, waar men vergeten is om welk onbetaalbaar mooi ding het gaat in het leven, spatte er toen al zijdelings vanaf.
In Vladiwostok! gaat hij er eens echt voor zitten. 'Ik koos het politieke wereldje van voorlichters en woordvoerders omdat daar de onverschilligheid van de macht zich manifesteert in de taal', zegt Thomése. 'Tegenover de verhullende woorden van vergadertijgers en papieren moordenaars stel ik, Repelsteeltje, vanuit mijn kleine kamertje, míjn geheime macht. Die van de zorgvuldigheid. Die van de literatuur, waarin hopelijk wel een naakte werkelijkheid is te vinden.'

Schreef je een cynische aanklacht tegen de politiek?

 'Nee zeg, het laatste dat ik wil is moraliseren. Alsof schrijvers zo verheven zijn. Het kwaad neemt in dit boek de gedaante aan van de onverschilligheid voor andermans lot. Dat van Alwin en diens moeder laat Fons koud, dat van gruwelijk vermoorde mensen in Afrika laat Afrika-expert Hans koud. Van die laatste onverschilligheid ben ik ook niet vreemd. Van Darfur lig ik niet wakker. Maar dat komt doordat de media mij de naakte waarheid daar niet tonen. Doen ze dat wel, doe ik geen oog meer dicht. Dat kwaad dat ook in mij zit, herken ik in veel Haagse beleidsmakers. Ik vergrootte het uit in mijn personages.'

Ben jij meer Fons of Hans? 'De ene is de denker, de andere de doener. In hun werk, en in de seks. Zondagskind Hans kan echt in het moment gaan zitten, erin geloven, tot in de fijnste trilhaartjes voelen dat hij bestaat. Fons niet. Straks kreeg hij nog aids ook van die vleesetende kut, denkt hij als hij het buiten de deur doet. In beide zitten elementen van mij. Maar ik heb meer van het intellectuele navelstaren van Fons dan van de tv-interviews van Hans. Fons is kwaadaardiger. Maar ik behandel hem met meer clementie.'

Je begon dit boek uit verwondering over een kennis van je die zijn buitenechtelijke zoontje niet wil erkennen. Waarom de politiek erbij gehaald? 'Omdat het persoonlijke politiek is geworden en de politiek persoonlijk. Het huwelijk is meer dan ooit een machtsspel tussen twee Kamerfracties. Andersom doen Bos en Marijnissen alsof ze je beste vriend zijn. In beide sferen heerst één grote eufemistische samenzwering om de dingen niet te benoemen zoals ze zijn. Ik ontmasker die taal. Als Fons het tot "keuzemogelijkheid" maakt of hij voor zijn kind zorgt, klinkt dat eigenlijk wel redelijk. Je leest er overheen. Terwijl dat het gruwelijkste is wat een vader kan doen. Maar als hij bij een slippertje met een Surinaamse in haar rommelige kamer constateert dat "negers blijkbaar zo leven" is iedereen geschokt. Vrouwelijke redacteuren op de uitgeverij hadden nog nooit zoiets grofs gelezen. Terwijl dat onschuldige, hormonaal aangedreven kazernetaal is.'

Oprecht liefdevol praat politicus Hans alleen over zijn lul. Voor een tv-interview wast hij hem 'als een babytje'. 'Uit liefde voor iets anders dan je lul ga je niet de Kamer in, maar het onderwijs. Je gaat de Kamer in omdat je de apenrots op wilt. De SP brengt "bejaarden" in als troefkaart van een klaverjasspel. Niet uit goedheid of toewijding. Wil je werkelijk van dit spel genieten, dan is er seks. Iedereen die Lubbers kent, weet dat hij een ziekelijke erotomaan is. Zo brutaal. Op een feestje van Mulisch moest ik eens mijn vrouw uit zijn handen trekken. Die kwestie met zijn stageaire lachen we weg, maar bouwvakkers die naar meisjes fluiten zijn vies. Dat is schijnheilig. Als je machtig bent, wil je dat lichamelijk voelen. Toch, Harry van Bommel?'

Fons doceert juist: het gaat in de politiek niet om macht, maar onmacht. 'De meerderheid is een oceaan, waar je maar het beste op kunt meedobberen. Ga je ertegenin, word je erdoor verpletterd. Pas als je het allemaal niks meer kan schelen, bereik je als politicus iets. De meest ambitieuze politici zijn de slechtste, vindt Fons. Ze vergeten dat ze meedoen aan een spel, kunnen niet tegen hun verlies, raken gefrustreerd. Een slimme politicus zet in op één ding: geloofwaardigheid. Buitenkant. Het is de kunst niet om oplossingen te verzinnen, dat kan iedereen zelf ook. Het is de kunst om voor elke oplossing nieuwe problemen aan te dragen. Politiek is het gevoel van onmacht bij de kiezer bespelen. De bevolking wil al zo lang dat er iets wordt gedaan aan onderwijs en gezondheidszorg. Dat zijn de duurste departementen. Belastingen verhogen wil het kabinet niet. Dus zet het "ontslagrecht" op de agenda, een bedacht probleem. Uitbesteed door de Hansen aan de Fonsen.'

Politiek bedrijven is toch ook hard werken, moeizaam compromissen sluiten? Overdrijf je de invloed van mannetjesmakers niet? 'Dat mag in een roman. Anderzijds wordt mijn gelijk steeds opnieuw bewezen. Hoewel Felix Rottenberg (de man die de mediaregie systematiseerde door spindoctor Dig Istha in te huren als influisteraar van Wim Kok en Sharon Dijksma; JS) zei zich totaal niet te kunnen herkennen in Vladiwostok!, zie ik Fons en Hans in de media voortdurend terug. Zelf "geniet" ik het meest van Ton Elias. Ben ik een fan van. Op een campy manier dan. De schaamteloosheid. Als de oude journalist oordeelt hij nog altijd over een arena waarin hijzelf al tot aan zijn lippen staat. Hij is geen denker meer, maar een doener. In een samenleving waar doen superieur is geworden. Denken is treuzelen, kost tijd en geld. Terwijl je volgens mij beter kunt nadenken voor je iets doet. Rottenberg zit ook tot aan zijn nek in dat PvdA-communicatiebureau van Booij en Van Buuren, dat buiten de regels om voor 7,5 ton een klus mocht doen voor PvdA-minister Koenders. Dat zijn de nieuwe gladjanussen waar ik een bloedhekel aan heb. Niet om de hebzucht, maar om de patserige arrogantie van de macht. Dat doen wij wel effe, want wij zijn de beste.'
Is dat de communicatiejongen in zijn kern? Hij neemt het geweten over van zijn klant, in ruil voor zijn eigen ambitie? 'Met als gevolg: onverschilligheid. Blair gaat op zijn bek, rechterhand Campbell ­ de eigenlijke baas van het land ­ wast zijn handen in onschuld in zijn bestseller. Ook Bos luistert te veel naar adviseurs en Balkenende is niet de baas, dat is Jack de Vries. Zo loopt hij er ook bij. Er is een maar. Net als veel influisteraars v--r hem kan De Vries het niet laten uit de schaduw te treden. Interviewtje bij Nova, steeds vaker in de bladen. Dat is de waanzin van zijn rol. Hij zit zo dicht op de macht, hij kent élk item dat in de voor ons zo geheime ministerraad wordt besproken. Moeilijk om dan bescheiden te blijven. Hij wordt nog eens beloond met een ministerspost.'

Zonder het einde van het boek te willen verraden: het loopt niet slecht af met Fons. In de politiek worden problemen nooit opgelost, maar zijns ondanks lossen Pam en Alwin wél zijn privé-problemen op. En als hij dan door het oog van de naald kruipt, eist hijzelf de eer voor de elegante oplossing op. Hij wist het wel. Dat hij er wel weer mee weg zou komen. Zo gaat het altijd. Dat las hij in de kinderogen van Alwin: de zekerheid dat het altijd weer opnieuw begon.

Had je na Schaduwkind behoefte aan een hoopvolle afloop? 'Ja. Als woede en liefde de pijlers zijn van mijn schrijven, dan heb ik liever dat uiteindelijk de liefde wint. Hoe halfslachtig Fons daar ook mee omgaat. De dood heeft het laatste woord, maar ik heb de illusie nodig dat dit niet zo is. Dat gevoel kan ik mijn hoofdpersoon niet onthouden.'

Tekst Jeroen Siebelink

CV

Leeftijd: 49
Wilde worden: 'Boswachter, sportjournalist, architect.'
Is: auteur van het net verschenen Vladiwostok!, de bestseller Schaduwkind (2003) en Zuidland (1990), het debuut waarvoor hij de AKO Literatuurprijs won.
Woont: in Haarlem met Makira (38), Frederik (4) en Pieter (2).
Boek: 'Lijmen/Het Been van W. Elsschot. De schelm Fons in mijn boek is een eerbetoon aan hem, Alfons de Ridder.'
Muziek: 'Blood on the Tracks, van Bob Dylan. Draaide ik veel tijdens het schrijven van Vladiwostok! De politicus Hans is net als Dylan een rock 'n roller, maar geen idealist. Een conman, iemand die zichzelf bedenkt.'
Stemde: 'Normaal PvdA, de laatste keer GroenLinks.'
Acteur: 'Jack Nicholson. Onkruid dat niet vergaat ­ net als de communicatiejongen Fons in mijn boek.'
Spel: 'Schaken.'
Eten: 'Haring.'
Mijn kracht: 'Intelligentie.'
'Van Darfur lig ik niet wakker. Maar dat komt doordat de media mij de naakte waarheid daar niet tonen'