Merel Ritskes-Hoitinga: 'Met mediteren kom ik tot nieuwe inzichten

 Deel dit artikel

Merel Ritskes-Hoitinga (47) is directeur van het Nijmeegse dierenlab én zenboeddhist. Zonder zen zou haar werk er heel anders uitzien, zegt ze. 'Door te mediteren neem je stappen waarvan je vroeger dacht: dat kan helemaal niet in de wetenschap.'

• U bent wetenschapper en Friezin en zenboeddhist. Wat heeft een nuchtere noorderling met zen?
• CV: Jelméra Ritskes-Hoitinga

Een rondleiding door het Centraal Dierenlaboratorium van het UMC St Radboud in Nijmegen voert langs operatiekamers en ruimtes met bakken vol genetisch gemodificeerde muizen, ratten, cavia's en hokken met kippen en apen met hersenimplantaten. Opmerkelijk detail: voor een apenkooi staat een tv met videobanden van onder andere de Teletubbies. Het bevorderen van dierenwelzijn staat hoog in het vaandel bij prof.dr. Merel Ritskes, sinds december 2005 directeur van het dierenlab én hoogleraar proefdierkunde (de kunde van het omgaan met proefdieren).
Ritskes beoefent al een kwart eeuw zenmeditatie. Samen met haar man Rients Ritskes, zenleraar en oprichter van Zentrum in Nijmegen, woonde ze een jaar in Japan en schreef ze in 2003 het boek Zen en geluk (uitgeverij Driehoek, Amsterdam), over hoe je met zenmeditatie de aanmaak van endorfines en dus het geluksgevoel kunt bevorderen. Voordat ze naar Nijmegen kwam, werkte ze negen jaar aan de Universiteit van Odense (Denemarken), vanaf 1997 als hoogleraar.
Haar oratie in Nijmegen had als titel 'Heeft een rat Boeddhanatuur?'. Verrassend en prikkelend, vonden haar collega's, zo blijkt uit een belrondje. Ritskes speelt binnen de proefdierkunde volgens hen een belangrijke rol in het ontwikkelen van de drie V's: Vervanging, Vermindering en Verfijning. Zo pleit ze onder andere voor de oprichting van een literatuurdatabank voor meta-analyse in de proefdierkunde, zoals in de medische wetenschap al lang bestaat. Door de resultaten van vergelijkbare studies vooraf te interpreteren, blijken vaak minder dieren nodig. Ook ontwikkelde ze een voedersysteem voor kleine knaagdieren dat zorgt voor een gedoseerde hoeveelheid voer per dier. Dit gaat (sterfte aan) vetzucht tegen, waardoor tot 90 procent minder dieren nodig kunnen zijn voor hetzelfde onderzoek. Het zenboeddhisme is haar inspiratiebron.

U bent wetenschapper en Friezin en zenboeddhist. Wat heeft een nuchtere noorderling met zen?

'Als je je gaat verdiepen in zenmeditatie, is het juist verschrikkelijk down to earth, met beide benen op de grond, niks geen poespas. Bij veel meditatietechnieken komen zweverige dingen om de hoek kijken, maar bij zen helemaal niet. Uitgangspunt is dat je zelf verantwoordelijk bent voor hoe je in het leven staat. God in de hemel en dat soort zaken, daar doen we niet aan in het boeddhisme. Daar kan ik mij als nuchtere Fries juist heel goed in vinden.'

Hoe kwam u ermee in aanraking? 'Ik ben helemaal niet religieus opgevoed, dus kerkgang, bidden en wierook branden, dat was een ver-van-mijn-bedshow. In mijn vijfde studiejaar haalde ik een examen twee keer niet. Ik lag de hele nacht te woelen en om half drie 's ochtends stelde mijn man voorzichtig voor om samen te mediteren. Na een kwartier begon ik vreselijk te gapen en vervolgens viel ik in slaap. Toen moest ik wel toegeven dat het werkte.'

Hoe vaak en hoe mediteert u doorgaans? 'Mijn man en ik mediteren samen twee keer een kwartier per dag: na het opstaan en voor het naar bed gaan. We zitten op een kussen met het achterwerk een beetje hoger, zodat je de benen kunt vouwen en de rug recht hebt. Het is een vrij lastige houding voor je benen, zeker als je dat langer gaat volhouden. Die pijnprikkel wek je met opzet op.'

Waarom? 'Je leert daardoor beter met pijn omgaan én je stimuleert de productie van endorfines. Tijdens de meditatie tel je steeds je uitademingen van één tot tien en opnieuw. Die truc: van één tot tien tellen in pijnlijke situaties en endorfines aanmaken, kun je op een gegeven moment overal toepassen, onafhankelijk van die meditatiehouding. Een voorbeeld: vliegen vond ik vroeger verschrikkelijk. Tegenwoordig val ik in het vliegtuig in slaap. In ons boek Zen en geluk beschrijven we dit als een conditionering van je brein, een soort Pavlov-reflex.'

Hoe verhoudt dit boek zich tot uw wetenschappelijke werk? 'Het is een hypothese die overeenkomt met onze persoonlijke ervaring. We wilden zelf onderzoek doen bij het Farmacologisch Instituut in Utrecht, maar dat is er nog niet van gekomen. Je kunt een stof inspuiten: Naloxon, die de opname van endorfines blokkeert en vervolgens onderzoeken of mensen dan nog op dat kussen blijven zitten. We hebben wel een Spaans artikel gevonden dat een correlatie tussen meditatie en endorfines aantoont.'

U hebt zelf wel meegewerkt aan een wetenschappelijk artikel over de effecten van meditatie. Wat waren die effecten? 'Bij elf mensen met meer dan tien jaar meditatie-ervaring is de bloeddoorstroming in de hersenen gemeten door middel van een MRI-scan. Het artikel is gepubliceerd in het Journal of Constructivism. Er traden acute veranderingen op in vier gebieden. In de prefrontale cortex waar complexe emoties zoals compassie zetelen en in de basale ganglia, verantwoordelijk voor onder andere de fijne ritmische motoriek, nam de doorbloeding toe. In de delen geassocieerd met onze wil en met het oriëntatievermogen in plaats en tijd, nam de doorbloeding juist af. Dat komt overeen met onze eigen ervaring tijdens het mediteren: een gevoel van mildheid en verbondenheid met alles om je heen.'

Welke effecten van mediteren ervaart u verder? 'Met mediteren ruim je de bubbels in het brein op, de onverwerkte emoties. Dat geeft zoveel lucht. Ik denk dat bidden met je knieën op de grond dezelfde functie had: met jezelf in gesprek gaan. Maar op een gegeven moment dacht iedereen: waarom doen we dat nog, want het doet zeer en God luistert toch niet.
'Door meditatie komt er meer ruimte in mijn brein, ook voor creativiteit. Ik word me bewuster van waar ik mee bezig ben. Ik doe de dingen rustig een voor een en laat me minder opjagen. Ik kan dan ook beter luisteren en opmerken wat er gebeurt in mijn omgeving. Als ik 's ochtends niet gemediteerd heb, voel ik me soms een kip zonder kop.'

Betekent dit dat u meditatie vooral ziet als middel om beter te functioneren? 'Ik had in eerste instantie een consumptie-achtige gedachtegang: ik slaap er goed op, word er rustiger en effectiever van overdag. Maar het wordt steeds meer ook een doel op zich: ik wil nu de verdieping in, lees over het streven naar verlichting: dat je eenheid met alles voelt, dat alle grenzen wegvallen en dat je voelt dat je een deel van de kosmos bent. Daar ben ik erg nieuwsgierig naar.'

U draagt uw verbondenheid met het zenboeddhisme ook uit, bijvoorbeeld door de titel van uw oratie. Hoe reageren uw collega's daarop? 'Ik ga het onderwerp zeker niet uit de weg, maar ik heb geen zendingsdrang. We hebben het er wel eens over in koffiepauzes. Twee medewerkers zijn al op cursus geweest bij mijn echtgenoot.
'De titel van mijn oratie is een meditatievraagstuk, een koan. Die wordt je ingegeven om tot nieuwe inzichten te komen, net als in de wetenschap. De oorspronkelijke koan is: heeft een hond Boeddhanatuur, ofwel goddelijke natuur? Het antwoord is: een hond is Boeddhanatuur. Datzelfde zou je over een rat kunnen zeggen, maar voor mij is het de uitdaging om daar steeds mee bezig te blijven in relatie met mijn vakgebied. Hoe gaan we met de dieren om, moeten ze rechten krijgen? De gedachtegang om een dier te verdedigen is heel interessant, maar hoe dat in de praktijk zou moeten, vind ik iets lastigs. We staan als maatschappij nog aan het begin van het denken daarover.'

Wat heeft een proefdier aan een mediterende directeur? 'Door meditatie krijg je een enorm verbondenheidsgevoel met alles om je heen. De boeddhistische visie is dat alle moleculen met elkaar verbonden zijn en voortdurend doorstromen, ook naar levende wezens: de reïncarnatiefilosofie. Niet dat ik denk dat je weer in een andere hoedanigheid terugkomt. Het betekent wel dat je met respect met al het leven moet omgaan: dus ook met proefdieren. In de meditatie kom ik tot nieuwe inzichten over mijn vakgebied.'

Kunt u een voorbeeld geven? 'In Denemarken was er een probleem met de harmonie in de hondengroep. We hebben toen een hondentrainster ingehuurd die ons een heel andere benadering heeft bijgebracht. De honden kregen plateaus in hun kooien, konden naar buiten, kregen speelgoed en werden getraind. Dat druiste allemaal erg in tegen de oude opvatting van: zo gestandaardiseerd mogelijk werken.
'Het mooie was dat de dieren niet alleen een beter welzijn hadden, maar dat ook de proefresultaten veel beter werden. Door de openheid van geest die je met mediteren creeërt, neem je stappen waarvan je vroeger dacht: dat kan helemaal niet in de wetenschap.'

Betekent dit dat er in het Nijmeegs Dierenlaboratorium anders gewerkt wordt? 'Ja, vorig jaar hebben we een enquête gehouden onder de onderzoekers, erg ongebruikelijk in de proefdierkunde. Resultaat is dat we de drie V's nu gaan toepassen vanaf de planningsfase. Tot nu toe was meestal de planning al klaar en werd daar dan pas naar gekeken, eigenlijk als een verfraaiing. We helpen onderzoekers nu bijvoorbeeld informatie over vergelijkbare studies te zoeken, die nu nog verspreid is over allerlei websites. Daardoor kunnen ze vaak met minder dieren toe, of de proef beter opzetten zodat de dieren minder ongerief ervaren.'

Toch blijft de proefdierkunde een hard vakgebied. 'Dat je überhaupt dierproeven doet, is een keuze die wij als mensen in de samenleving hebben gemaakt. Dat kun je hard noemen. Aan de andere kant is het ook hard, als je zieke mensen nieuwe medicijnen onthoudt. Wij gebruiken dieren, we eten ze ook. Dat is het spel, maar dat moet je wel zo zorgvuldig mogelijk spelen.
'Als je ziet hoe groot de kritiek op dierproeven is, terwijl er in Nederland maar een potje van 1 miljoen euro voor alternatieven beschikbaar is, denk ik: daar klopt iets niet. De Partij voor de Dieren heeft getracht dat omhoog te krijgen naar 10 miljoen euro, maar dat is helaas afgestemd in de Kamer.'

Wat vindt u van de Partij voor de Dieren? 'Hun maatschappijkritische houding is goed: ik denk dat de andere partijen het onderwerp hebben laten liggen. Maar de Partij voor de Dieren vraagt nu steeds informatie op van de Dierexperimentencommissies via de Wet Openbaarheid Bestuur. Dat kost ons ontzettend veel tijd en energie en het levert ­ behalve irritatie ­ voor niemand iets op, ook voor de dieren niet. Ik wil liever met hen om de tafel gaan zitten en bespreken hoe het concreet beter kan.'

Fotografie Duncan de Fey

CV: Jelméra Ritskes-Hoitinga

Geboorteplaats en ­datum: Heeg, 25 februari 1960.
Woont: met man en hond aan de rand van het bos, met heerlijke meditatieruimte en zentuin.
Boeken die iedereen moet lezen: Het dagboek van Etty Hillesum en Zen en geluk natuurlijk.
Favoriete film: de Deense Dogma-film, vooral Blinkende lygter. Die laat heel duidelijk de relatie zien tussen de bubbels in het brein (onverwerkte emoties) en hoe iemand in het leven staat.
Beste advies ooit gekregen: 'Het leven heeft geen zin, maar doe wel honderd procent je best!' van de Japanse Zenmeester Hirata Roshi.