Filosoof Joep Dohmen: 'Levenskunst zou een schoolvak moeten zijn'
Auteur: Daphne van Paassen
|
18-04-2007
| Reacties: 13
|
 Mail dit artikel
Filosofie is in. En niet alleen in april, de maand van de filosofie. De wijsbegeerte houdt zich weer bezig met levensvragen, zegt filosoof Joep Dohmen. Onlangs verscheen zijn boek Tegen de onverschilligheid. Een pleidooi voor levenskunst. 'We doen nog steeds alsof succes en niet geluk ons levensdoel is.'
Spijt in zijn stem
De nissen in De Tijd, de stationsrestauratie op Utrecht CS, zijn bijna allemaal bezet. Ondanks het lonkende lenteweer zitten mannen en vrouwen in donkere pakken met opengeklapte laptops en mobieltjes in vergadercabines en happen in 'broodjes gezond'. Lekker efficiënt.
'We hebben alle gaten in de tijd zorgvuldig gedicht', zal filosoof Joep Dohmen later in net zo'n nis zeggen -met spijt in zijn stem. Zijn vingers spelen met een wit suikerzakje, bedrukt met de woorden 'De Tijd'. Nog wat later zet hij het zakje als een zandlopertje tegen mijn espressokopje. Een niet mis te verstane boodschap. Zojuist is tot mijn schaamte mijn gsm afgegaan. Zonder zijn beminnelijke vriendelijkheid te verliezen doceert hij: 'Laptops, mobiele telefoons; in plaats van dat de techniek ons meer vrije tijd heeft opgeleverd tijd om rustig te praten bijvoorbeeld heeft ze het mogelijk gemaakt om altíjd te werken. Altijd en overal bereikbaar te zijn, altijd bezig te zijn en alles tegelijk te doen. We hebben geen gaten in de tijd meer om even niets te doen of iets in stilte te overdenken.'
En dat is slecht voor de levenskunst, vindt hij. 'Sinds God dood is en we niet meer in iets hogers geloven, moet het hier op aarde gebeuren. En dus denken we dat een goed leven gelijk staat aan een reeks aangename ervaringen. Wat anders kan geluk zijn?' We willen leven 'in de breedte', om met schrijver A.F.Th. van der Heijden te spreken. Een carrière, avontuurlijke reizen, een vlammende relatie, uitgaan, veel vrienden, kinderen; we willen alles. Maar heel soms voelt het dan ineens of er iets mist. 'We jagen te veel doelen na - al klink ik nu misschien wel erg als een dominee, een dominee zonder god - en missen een soort vorming, of Bildung zo je wilt, in hoe we een goed leven moeten leiden. We missen lessen levenskunst. Het zou een schoolvak moeten worden.'
Het Interview
Er verschijnen allerlei boeken over levenskunst; Filosofie Magazine, dat u mede hebt opgericht, bloeit als nooit tevoren; sommige kranten hebben deze maand een speciale filosofiebijlage. Waarom is filosofie ineens weer in? 'Dat heeft allereerst te maken met de filosofie zelf, die zich weer buigt over levensvragen. Heel lang ging het in de wijsbegeerte over conceptuele vraagstukken: over de grondslag van kennis, de grondslag van de werkelijkheid, dat soort zaken. Maar sinds enkele jaren houdt de filosofie zich ook weer bezig met de vraag hoe je moet leven. Ze wordt weer wat ze in de oudheid was: levenswijsheid. Over wat goed en kwaad is, de rol van tijd in ons bestaan, wat geluk is.'
Vanwaar die kentering? 'Door de secularisering is de vraag naar levenswijsheid weer actueel geworden. Door de teruggang van religie en de grote ideologieën zoals het socialisme en marxisme zijn mensen hun houvast in hoe te leven kwijtgeraakt. De wetenschap en de techniek die ervoor in de plaats kwamen, proberen wel de grote noden van het bestaan op te lossen, zoals armoede en ziekten, maar bieden geen leidraad voor de vraag naar zingeving: wat betekent mijn leven nou? Wat geeft het betekenis? Daar is eigenlijk niets meer voor. Ja, de markt. De markt is in het gat van de zingeving gesprongen.'
De markt als nieuwe god? 'Zoiets. De antwoorden op de vraag wat ertoe doet of hoe je ertoe doet, worden steeds vaker gegeven door de markt. We zitten in een proces van commodificatie, van vermarkting, waarbij allerlei waardevolle zaken die eerst niet te koop waren, voor geld te krijgen zijn. Of het nu gaat over vrije tijd, seksualiteit, lichamelijkheid, rust, werken, geluk: het wordt gecoverd door de markt. Je manier van uitrusten, de manier waarop je je seksualiteit beleeft, hoe je gelukkig wordt; alles is product geworden. Als je maar goed op de markt aanplugt, de goede vakantie boekt en de goede schoenen koopt, is het leven oké.'
En door die markt wordt het goede leven voorgesteld als een reeks aangename ervaringen? 'Als geriefelijk én als succesvol. We willen dat ons leven aangenaam is maar ook betekenis heeft. En die betekenis ontlenen we aan ons succes. Want als we succesvol zijn, zijn we iemand. We leven in een Idols-cultuur. We zijn pas iemand als we beter zijn dan een ander, de beste zijn, als anderen voor ons applaudisseren. Dat vinden we erkenning. En dat drukken we uit door een dikke auto, een duur huis en verre vakanties. We doen nog steeds alsof succes en niet geluk ons levensdoel is. We streven naar succes en genot, terwijl we eigenlijk wel weten dat het om echt geluk gaat.'
Maar succes en een geriefelijk leven zijn toch fijn? Wat is er eigenlijk mis mee? 'Het is natuurlijk geen echte erkenning. Ons leven gaat eigenlijk over iets anders dan die twee zaken en dat weten we ook ergens diep vanbinnen. De Duitse filosoof Wilhelm Schmidt beschrijft in dit verband de afdeling cardiologie van een ziekenhuis. Daar, ternauwernood aan de dood ontsnapt, denken al die gestresste zakenmannen ineens na over de zin van hun leven. Dan is het belangrijkste in hun leven ineens niet meer hun werk, maar hun kinderen, vrouw en vrienden. Maar moet je eerst door een infarct tot stilstand worden gebracht om over de zin van je bestaan na te denken? Mijn boek is eigenlijk een oproep om dat hartaanval niet af te wachten. Maar dan moeten we eerst erkennen dat we niet automatisch weten hoe we moeten leven, dat dat een zoektocht is en dat die weg levenskunst heet.'
Hoe scholen we onszelf? 'Dat begint met zelfkennis. Je moet weten wat voor jou echt van belang is. We denken namelijk dat we allemaal reuze authentiek en autonoom zijn, maar in feite laten we ons sterk meeslepen door het succesdenken, de carrièredrang en de markt die de plicht tot geluk predikt. En voor zelfkennis is aandacht en tijd nodig. Pas dan kom je tot introspectie over je mate van vrijheid en de kwaliteit van je leven.'
Maar mensen zijn volgens allerlei psychologische onderzoeken nauwelijks in staat om naar zichzelf te kijken en zelfkennis op te doen. 'Het is moeilijk, maar wel mogelijk. Je kunt bijvoorbeeld een goed zelfbeeld vormen door verhalen en gesprekken. Daarom pleit ik in het laatste hoofdstuk van mijn boek voor een nieuwe vriendschapscultuur. Echte vrienden volgen je je leven lang en kennen je dus door en door. Durven je tegen te spreken, je te confronteren met je daden. Vrienden zijn dus degenen met wie je regelmatig over jezelf zou moeten praten. Zelfkennis door narrativiteit en dialoog. Maar daar nemen we maar zelden de tijd voor.'
Toch is er nog nooit zo veel aan coaching gedaan: iedereen heeft een coach tegenwoordig. 'Maar coaching en trainingen zijn allemaal gericht op succes en het vermijden van pijn. Het gaat niet over het ontdekken van wat voor jou echt essentieel is in je leven. We ontberen een cultuur van zelfzorg, van aandacht voor je eigen levenshouding.'
U pleit voor meer aandacht voor het zelf, terwijl heel Nederland nu kijk naar de verkiezingsuitslag en de samenstelling van het nieuwe kabinet genoeg lijkt te hebben van het individualisme en terug wil naar meer sociale samenhang. 'Dat is schijn. Ik geloof er niets van dat we echt terug willen naar de benauwende sociale controle van de jaren vijftig. Naar de collectiviteit. Die was verstikkend. We zijn heel erg geïndividualiseerd, dat maak je niet zomaar ongedaan. We accepteren helemaal geen gezag meer of paternalisme. Waar we genoeg van hebben zijn de díkke ikken, de ego's, de narcisten. Maar dat zijn producten van verkeerde zelfgerichtheid. Ik verlang naar rijke individuen: mensen die zich niet laten leiden door platte doelen als succes en weelde, maar die een goed leven willen leiden. Een leven in overeenstemming met hun autonome ik, met wat zij -na veel zelfonderzoek en oefening- in het leven belangrijk vinden. Authentieke mensen. Deugdzame mensen. Niet de christelijke deugdzaamheid, maar zoals Aristoteles het bedoelde: een mens dat leeft naar deugden als vriendelijkheid, trouw, loyaliteit, moed. En daar het juiste midden in weet te houden: niet vlijerig, niet bot, maar vriendelijk. Niet laf, niet overmoedig, maar moedig. De Grieken en Romeinen vonden het onverantwoord om als slaaf van hun passie door het leven te gaan. Autonoom betekent ook zelfwetgeving. Dan kun je ook veel beter trouw zijn aan jezelf.'
Is het niet erg elitair, die levenskunst? 'Waarom? Ik vind dat vmbo-leerlingen bijvoorbeeld net zo goed aan levenskunst kunnen doen. Die kinderen zijn enorm geïnteresseerd in hun eigen leven. Daar moet je het met ze over hebben, over hun eigen levensverhalen. De concrete levenskunst kan de lessen godsdienst of maatschappijleer heel goed vervangen.'
Hoe weten ze wat ze belangrijk vinden? 'De renaissancefilosoof Montaigne heeft een gedachte-experiment bedacht waarbij je je probeert voor te stellen waarmee je bezig bent op het moment dat je sterft. De mens ís tot hij sterft. Onze eindigheid geeft juist aan dat we ons leven betekenis kunnen geven. Wie wil je geweest zijn als je sterft? Wat wil je nalaten aan je kinderen en aan de wereld? Ik heb dat soort gesprekken over levenskunst ook met een groep succesvolle ondernemers die zich hebben verenigd in een soort filosofische academie, de Academia Aemstel. Als je in die gesprekken echt doorvraagt, zeggen ze allemaal dat het hun helemaal niet gaat om succes en het grote geld. Als ze doodgaan, willen ze dat hun kinderen op de goede weg zijn, hun partners echt van ze gehouden hebben, hun vrienden hen als vriend hebben ervaren.'
Dat is makkelijk gezegd. 'Maar levenskunst is niet alleen iets zeggen. Na zelfkennis komt keuzes maken, oefenen en leven naar je echte wensen. Vaak houdt dat in dat je je moet beperken, dat je dingen moet opgeven om je ware doelen te bereiken.'
Welke offers heeft ú gebracht? 'Ik heb bijvoorbeeld bedacht dat het veel beter voor mij is om geen hoogleraar te worden. Omdat ik weet dat ik dan een manager word die vooral bezig is met regelen, die de verantwoordelijkheid heeft voor medewerkers en studenten. Dan zou ik geen tijd meer hebben om diep na te denken en serieuze boeken te schrijven. Ik heb roem en status het aanzien van het hoogleraarschap maar ook veel geld opgegeven om te kunnen denken en schrijven. Waarachtig geluk ligt in jezelf beperkingen opleggen. Ik stel voor dat we weer leren leven in de diepte in plaats van in de breedte.'
cv Joep Dohmen
- Voluit: Longinus Joseph Maria Clemens Dohmen (57)
- Is: universitair docent filosofie en humanisme aan de Universiteit voor Humanistiek, Utrecht.
- Woont: alleen, op een bovenetage in de Vogelenbuurt van Utrecht.
- Slaapt: zeven uur per nacht.
- Reist naar zijn werk: in vijf minuten, lopend.
- Welke krant(en) en tijdschrift(en) zou hij niet willen missen: NRC Handelsblad, Die Zeit, Filosofie Magazine.
- Meest bewonderde filosoof: Aristoteles, Seneca, Montaigne, Kierkegaard, Nietzsche, Camus en de late Foucault. 'Allemaal levensfilosofen.'
- Boek op het nachtkastje: 'Hermeneutics of the subject: de colleges van Michel Foucault uit 1981-1982.'
- Favoriete film of toneelstuk: 'Forever, de nieuwste film van Heddy Honigmann over het Parijse kerkhof Père Lachaise, die natuurlijk eigenlijk niet over de dood maar het leven gaat.'
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Weekblad archief'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
Anja Borgman- Heidemann | 19 april 2007 (21:49)
Helemaal waar wat filosoof Joep Dohmen schrijft over levenskunst. Het zou inderdaad mooi zijn als het een schoolvak zou worden. Iedereen kan levenskunstenaar zijn/worden, hoe jonger hoe beter.
Dat wil niet zeggen dat er geen problemen of vervelende gevoelens meer mogen zijn in het leven, maar aandacht voor acceptatie en verbinding met het leven is essentieel.
Overigens gaat het bij (loopbaan)coaching juist wel vaak over levensvragen, over hoe bereik je geluk in werk en leven. Het gaat over talenten, waarden die richting geven, zingeving, persoonlijk leiderschap.
Voor managers zijn er coaches en trainers genoeg, die hen leren om te gaan met hun rol als manager en hun authenticiteit als mens. Uit ervaring weet ik dat mensen door het volgen van dergelijke trainingen, meestal betaald door de werkgever, vaak ook meer geluk ervaren in hun persoonlijk leven.
Maar wie betaalt zo`n cursus voor een jongere? Als een jongere probleemgedrag vertoont, is er (meestal) geld en aandacht om het probleemgedrag te veranderen. Dan is echter de kans groot dat de eerste depressie of suïcidepoging al heeft plaatsgevonden. Dus dan komt begeleiding rijkelijk laat.
Ik pleit voor een preventieve aanpak. Zorg voor een aanbod in cursussen levenskunst voor jongeren, maar ook voor adolescenten en jongvolwassenen. Met name als het sociale netwerk van de schoolomgeving er niet meer is, slaan de twijfels en onzekerheden toe. Juist dan kan een cursus Levenskunst richting geven aan een gelukkig leven.
Ik wil het voortouw nemen en in Twente een cursus Levenskunst voor jongeren/ adolescenten organiseren. Dat doe ik met hart en ziel, onbezoldigd, vanuit de expertise van loopbaanadviseur en coach.
info@fontes.nl
Daan | 23 april 2007 (14:42)
Prachtig en inspirerend artikel.
Klazien Schaap | 6 mei 2007 (23:22)
Wat een treffend artikel. In dit artikel verwoord Dohmen precies de reden waarom ik afgelopen maart het festival 'Dag van het Individu' heb georganiseerd...
"We zijn heel erg geïndividualiseerd, dat maak je niet zomaar ongedaan. We accepteren helemaal geen gezag meer of paternalisme. Waar we genoeg van hebben zijn de díkke ikken, de ego's, de narcisten."
Wauw, hij had het niet beter kunnen verwoorden! Ik wilde met mijn festival op een positieve manier de kracht van het individu benadrukken. Ik denk dat lessen in levenskunst perfect in deze lijn liggen. Zeker iets om serieus over na te denken...
www.clubvan1.web-log.nl
robert van hout | 10 mei 2007 (8:41)
Dit is een zielig mannetje zeg. En dan verhaal waarom hij geen hoogleraar is geworden. Iedereen kan zien dat hij daar gewoon niet voor is gevraagd. Echt treurig.
Lucas van der Valk | 11 mei 2007 (16:47)
Wat een mooi en inspirerend interview!
Dohmen geeft voor mij precies aan waar levenskunst over gaat: niet alleen maar nog meer van hetzelfde, niet alleen maar nog meer status, bezit en succes; niet alleen maar nog meer middelen en kicks om de pijn te vermijden of te verdoven.
Want levenskunst betekent in contact zijn met een ruimere werkelijkheid dan die van louter materialisme en hedonisme. En dat brengt een transformatie van jou zelf met zich mee. Daar kun je voor kiezen, als meester over je eigen leven.
Maar begrijp me niet verkeerd; er is helemaal niets mis met succes en genot!
Het gaat pas mis als dat je enige werkelijkheid is. Als je denkt dat die derde nog duurdere auto, dat tweede vakantiehuis en die nieuwe minnaar of minnares jou nu eindelijk gelukkig gaan maken. En diep in ons hart weten we ook wel dat daar het duurzame geluk niet te vinden is, zoals Dohmen terecht opmerkt. Maar hoe kan het dan anders?
Lucas van der Valk | 11 mei 2007 (18:20)
Een uitgebreidere reactie op dit interview met Joep Dohmen kun je vinden op de weblog: www.levenskunsten.nl
H.A.M.Raap | 8 april 2008 (13:40)
Levenskunst en schoolvak lijkt een contradictie. Als lezer van Kierkegaard zoals Dohmen zich zelf benoemt valt het op dat hij geen aandacht besteed aan de impliciete keuze die aan ieder rationeel betoog vooraf
gaat. Dit is niet temporeel bedoeld. Kierkegaard heeft het zelf over een sprong of een existentiële keuze naar het absolute.
De mens wordt bevestigd omdat hij gegrond is en gedargen wordt door het zijn.
De constatering dat God dood is en dat wij de zin in het leven moeten zoeken zijn gratuiete beweringen. Puur uitgaande van de ratio kun je ook tot het besluit komen dat de wereld niet deugd (Schopenhauer) of dat het bestaan van een iedere in het geheel van de kosmos en geschiedenis geen enkele betekenis heeft.
Moet deze conclusie het onderwerp van het schoolvak zijn ?
Jeanny van Eijk | 20 april 2008 (12:40)
Zie nu pas dit artikel weer, heb de intermediair niet bewaard jammergenoeg.
Het leven kun je het vervullendste beleven door inderdaad aan de achterkant te beginnen.
Even rustig op een stoel gaan zitten en visualiseren dat je je laatste dag beleeft.
Wat heb ik gegeven aan en genomen van het leven van mezelf en mijn naasten?
Was het toch wel alles?
En als je op dit moment volmondig kunt beamen: ""Ja, het was tot nu toe alles en nog veel meer", dan voel je je superrijk en nederig tegelijk.
Dan ben je stervensklaar en zinderend van leven tegelijk.
En het onbegrijpelijke is, dat je dit kunstje allemaal in je geboortepakket meegeleverd krijgt! Niemand uitgezonderd is in staat 200% zin in het leven te mogen ervaren.
Het is zo simpel te leren bovendien.
Je hebt er niemand voor nodig, dat is het wonderlijke en geen enkele omstandigheid kan je weerhouden van intens gelukkig en zinvol leven.
U weet allen dat wanneer je een topervaring beleeft, je voelt alsof je lijf en geest voor deze ervaring te kllein zijn, je barst uiteen van geluk, je vervloeit tot een éénwordingsgevoel met alles. Dat ik dit mag meemaken, is het enige wat je kunt fluisteren.
Deze momenten van intense ontroering en vervoering zijn eenieder mens eigen.
Ze zijn een uiting van een openstaan voor ervaringen die je geest te boven gaan.
Ze hebben altijd te maken met onvoorwaardelijk liefhebben van wat er is.
En dat kan iedereen herinneren, dwz opnieuw naar binnen halen.
Iedereen snapt het ook direct.
Stel dat de hele wereld jou liefheeft en je geeft waar je van droomt, dan heb je daar geen sikkepit aan, als je zelf het kunstje van liefhebben niet onder de knie hebt!
Dus als alles gebeurt wat jij zo vurig wenst en zo hebt gemist, en het wordt je zo gegund in je handen gedrukt, DAN NOG STA JE MET LEGE HANDEN ZOLANG JIJ NIET WEET DAT WAARDEVOLLE KADO LIEF TE HEBBEN!!!
Grappig he?
Dus als de wiedeweerga dat kunstje weer oefenen tot je het helemaal kent.
Ik ken het en ik geniet er mateloos van, door van allerlei vreugdevols, wat altijd overal rondslingert als je goed kijkt, met mate stukjes tot me te nemen. Dan kun je bijna ieder moment zeggen: het is goed zo, meer dan ik aankan.
Een kwestie van awareness, veel oefenen in bewust naar je glimlach gaan.
Het geheim is, dat er geen geheim is, alleen oefening die veel levenskunst baart.
Liefs voor iedereen die dit leest
barbara driessen | 10 juli 2009 (20:52)
Waarom nog langer kijken naar wat er niet (nog) is? Of wat verloren gegaan is? Laten we zover het in onze mogelijkheid ligt de filosofie toepassen aan de keukentafel. Zelf heb ik in mijn psycho-praktijk "Filosofie met kinderen" en "Ouders filosoferen" op het programma staan.
Natuurlijk zou het een leervak op scholen moeten zijn maar de ouders zijn zeker verantwoordelijk voor hun eigen inbreng hierin. Affectie, sympathie en zelfvertrouwen hebben, om te groeien, naar volwassenheid voorbeelden nodig. Mijns inziens zijn ouders de eerste voorbeelden.
Het hedendaagse begrip spiritualiteit omvat niet anders dan een optelsom van de gedachten van alle filosofen die ons voorgingen.
Goethe zou dat zo mooi verwoorden met; HANDEL!
Of het spreekwoord:
mooie woorden spreken is gemakkelijker dan mooie woorden leven.
Dus eerst het voorbeeld en dan de gedachte erover.
jan willem breuk | 5 oktober 2009 (12:26)
Robert van Hout krijgt ruim twee jaar na dato alsnog antwoord op zijn reactie: joep Dohmen is inmiddels (gevraagd!) hoogleraar. Wellicht aanleiding voor Robert om alsnog inhoudelijk te reageren om het betoog van joep voor het oefenen van levenskunst en zijn pleidooi voor een nieuwe publieke moraal. Of blijft ongefundeerd schelden nog steeds het ideale tijdverdrijf voor robert?!?
Han Zijlstra | 25 februari 2011 (9:48)
Het stuk van Joep staat als een dijk, nog steeds; de bijdrage van Robertje is klein, beneden powned niveau nog. Ik geloof echter niet in een schoolvak levenskunst. Dat leer je misschien wel op school, maar niet als vak.
Jacobus Bakker | 3 september 2011 (13:08)
Geachte heer Dohmen:
Wij filosofen maken ons ook schuldig aan de verloedering van het onderwijs, onderwijs en vakopleiding zijn onder druk van het neo-liberalisme (wat dat dan ook zijn mag) een geworden. Zelfs filosofen die toch beter zouden moeten weten stappen in de val van de gemakzucht waardoor uitspraken als "God is dood" uit context als mantras herhaald worden zonder zelf de moeite te nemen om die mogelijkheid degelijk te onderzoeken.
Zelfs het doel van ons leven wordt nu door filosofen als uzelf gezien als "gelukkig zijn of worden" . De amerikanen namen het zelfs op in hun grondwet als een recht. De vraag of ons leven mischien een ander doel zou kunnen hebben wordt niet meer gesteld. Dit zogenaamde recht tot geluk heeft echter zeer ernstige gevolgen gehad want het heeft geleid tot de maatschappij waarin wij nu leven waarin egoisme en nihilisme de overtoon voeren. De jacht naar geluk is echter te vergelijken als een poging om naar de horizon te lopen, de harder men rent te sneller het verdwijnt. Het is onbereikbaar voor hen die het trachten te bereiken. Is het u wel eens opgevallen dat wanneer men zichzelf afvraagt of men gelukkig is dit resulteert in een gevoel van onbevrediging, een realisatie dat er nog iets mis is, de horizon is in zicht maar men is er nog niet in geslaagd om er te komen. Het is mijn opinie dat dit dilemma de oorzaak is van de onvrede die de modernen mens heeft. Het najagen van geluk is het verkeerde levenspad en leid ons verder van het doel. De vraag is daarom, wat is dan ons doel wanneer het niet geluk is? Ik heb daar natuurlijk ook wel gedachten over. Als filosoof vermijd ik echter de hallen van de universiteiten want die zijn niet erg bevordelijk voor een objectieve uitwisseling van gedachten, te veel afleiding zal ik maar zeggen. Zelf ben ik een filosoof van de oude stempel die tegenwoordig zijn gedachten onderzoekt en deelt onder de beschutting van oude eiken wandelend in een oud limburgs bos zoals de Doort in Echt. Groeten van Jac.
Michiel | 13 mei 2012 (6:27)
Lees en beschouw, alles gebaseerd op onze menselijke beperkingen en onwetendheid. Alles is niets en niets is alles, en misschien zijn wij daar een onderdeel van. Alles is slechts een illusie en de illusie is onze waarheid.
|
