Wat is de aantrekkingskracht van Second Life?

 Deel dit artikel

Ruim drie miljoen inwoners telt de virtuele wereld Second Life en het aantal groeit met de dag. Waarom willen we zo'n tweede leven? En raken we niet verstrikt in onze echte en virtuele zelf?

• Virtueel biertje, echt geld
• Realistisch dagdromen
• Interrealiteit
• Communicatie via avatars
• Virtuele bedrijven
• Kans voor overheid
• Dichtbij het dagelijks leven
• Flirten in een virtuele homobar
• Second Life in a split second
• Is een tweede leven verslavend?
• Drie SL-ers aan het woord

Het voelt een beetje alsof ik Eva schep. Uit mijn eigen rib. Met een muisklik wek ik het meisje met het zwarte haar uit de rij standaardpoppetjes tot leven, kies uit een lijst van twintig achternamen Innis, plak daar Inez voor, en daar loopt ze voor me uit ­ -ik kijk haar op de rug ­- 'Orientation Island' op. Hier kan ik leren een object op te tillen en neer te leggen, te vliegen, me om te kleden. Hier ook kan ik Inez naar mijn evenbeeld scheppen (of naar dat van Kate Moss natuurlijk) door aan haar jukbeenderen te sleutelen, haar lippen te botoxen, haar benen hemels te verlengen of satanisch te verkorten.
Een vrouw met kattengezicht en -staart, gehuld in een zwart, SM-achtig pakje, komt uit de lucht vallen. Ze krabbelt op. Haar handen gaan heen en weer alsof ze op een onzichtbare piano speelt en in mijn chatvenstertje verschijnt haar boodschap: 'Hi Inez, nice outfit'. Ik probeer naar haar toe te vliegen, maar mijn scherm vult zich met wazige, groene vlekken; ik hang ineens hulpeloos in een boom met mijn neus in het gebladerte.

Na een kwartiertje weet ik mijn 'avatar' (wat in het Sanskriet 'goddelijke incarnatie' betekent) echter redelijk op de paadjes te houden en besluit ik dat het tijd is deze tussenwereld te verlaten voor een reis door het 'echte' Second Life: een virtuele wereld ­ geen game met voorgeprogrammeerde verhaallijnen ­ waarin je onder een zelfgekozen identiteit andere mensen kunt ontmoeten, vrienden kunt maken, geld verdienen en alles kunt creëren wat je wilt; waarin je, kortom, een tweede leven kunt leven.

Virtueel biertje, echt geld

'Hi Inez, lekkere nummer, hè?' zegt Steven Sagan ­ -et duurt even voor ik hem zie tussen de anderen op de dansvloer van de virtuele discotheek The Undutchables: groot, breed, kaal, met een rood vlechtje als sik (zijn naam zweeft als een aureool boven zijn hoofd). Ik sta een paar stappen van hem vandaan zo te zien behoorlijk uit mijn dak te gaan. 'Hmm', zeg ik. 'Waar kom je vandaan?' vraagt hij. 'Nederland. En jij?' 'Spanje. Leuke club, hè?' Het is ongeveer de zeventiende keer deze avond dat ik deze conversatie voer.
Mis ik iets? Wat brengt drie miljoen mensen (over de representativiteit van dit cijfer later meer) ertoe om virtueel naar de disco te gaan, geld neer te tellen voor een virtueel biertje dat je niet proeft? Wat heeft Second Life dat first life niet heeft?
'De kracht is juist dat Second Life lijkt op het echte leven, maar dat alles hier makkelijker is', zegt David de Nood die als vrouwelijke avatar ­ 'vrouwen wekken meer vertrouwen' ­ in Second Life (SL) onderzoek deed voor EPN, een ict-denktank.

'Mensen zitten er voornamelijk voor de "fun", zeggen ze, en om er vrienden te maken, inspiratie op te doen, te leren, en om dingen te doen die ze niet kunnen doen in het echte leven. En dat gaat hier zonder moeite. Je kunt iedereen aanspreken, omdat iedereen uit is op contact.' Sociale achtergrond of opleiding doen niet ter zake. Groenteboer of ict'er in het gewone leven? In SL kun je topontwerper van ragfijne avondjurken worden, of danseres.

Realistisch dagdromen

'Het is eigenlijk een vorm van dagdromen', zegt Jacob van Kokswijk, onderzoeker naar identiteit en cyberspace in Twente, consultant bij Capgemini en hoogleraar in Zuid-Korea ('dat laatste natuurlijk niet voor het geld of de status, maar omdat ze in dat land veel verder zijn dan hier als het gaat om ict-toepassingen in het gewone leven').

'Een vorm van heel realistisch je dagdroom uitleven en hem delen met anderen ­-iets wat voorheen niet kon. Niets revolutionairs dus, niets engs ook. De mens gebruikt graag zijn verbeelding, weten we sinds Huizinga.' Volgens de wereldbefaamde cultuurhistoricus Johan Huizinga was de mens niet zozeer een homo sapiens, maar veeleer een homo ludens: onze neiging tot spelen is onze meest karakteristieke eigenschap. Iedere cultuuruiting komt voort uit spel, en cultuur is wat ons onderscheidt van de dieren, vond Huizinga. We bevinden ons dus graag in fantasiewerelden. Of we daar nu via boeken, films of games naartoe reizen.

Interrealiteit

Het unieke van Second Life-achtige werelden (andere zijn: Entropia Universe, There, Habbo Hotel) is alleen dat het, vergeleken met andere games (of boeken of films), lege werelden zijn. Ze hebben geen spel- of verhaalelement en moeten door de bewoners zelf bevolkt, bebouwd en ontgonnen worden. 'En het vreemde is dat ze juist daardoor hun puur virtuele karakter verliezen', zegt onderzoeker David de Nood van EPN. 'Mensen kunnen er dingen maken, zoals huizen, kleding en die verkopen of verhuren aan andere bezoekers. Ze verdienen daarmee Linden-dollars, virtueel geld, dat echter bij de Linden Currency Exchange omgewisseld kan worden in echte dollars of euro's.'
Daardoor vervaagt de scheiding tussen de virtuele en de werkelijke wereld en ontstaat er wat cyberexpert Van Kokswijk 'interrealiteit' noemt: het in elkaar overvloeien van de fysieke en virtuele werkelijkheid. De Nood: 'Mensen maken er vrienden en ervaren die ook als echte vrienden, die niet minder betekenisvol zijn dan gewone. Ze volgen er colleges op virtuele universiteiten, ze kunnen onverwachte talenten uitleven en daarmee zo succesvol zijn dat ze een overstap naar een ander beroep kunnen overwegen. SL is dus niet zuiver virtueel. Het verandert het echte leven.' Kunstenaars exposeren hun echte werk in virtuele galerieën. Het virtuele kamp Darfur vraagt aandacht voor echte slachtoffers.

Als Inez Innis in een luchtfiets over de prachtige natuur van Svarga toert ­ een soort nagebouwd ecosysteem waar zaadpluizen uit veelkleurige paddenstoelachtige bloemen waaien, neerkomen en tot nieuwe planten verworden-­ voelt Van Paassen de rust over zich komen. Allemaal vormen van interrealiteit, waardoor Second Life steeds minder een second life voor ernaast is, maar meer en meer onderdeel van het gewone leven.

Communicatie via avatars

En daardoor zal het op den duur een gewoon communicatiemiddel worden, denkt Van Kokswijk, dat veel sterker bij onze belevingswereld zal aansluiten dan het zuiver tekstuele msn en e-mail. 'Zoals we nu msn-en, zo zullen we straks via onze avatars met elkaar praten.'
Die verregaande interrealiteit verklaart ook de belangstelling van bedrijven voor Second Life: met het explosief groeien van het inwonertal (van 165 duizend in mei 2006 tot drie miljoen nu) zag het bedrijfsleven een uitdijend stuwmeer aan droomconsumenten voor zich. Want de gemiddelde inwoner bleek hoogopgeleid, begin dertig, met een goedbetaalde baan.

Grote bedrijven buitelden de afgelopen maanden dan ook over elkaar heen om er een virtueel filiaal te openen: Adidas, Reebok, IBM, Dell, Toyota, Nissan en Reuters, maar ook Nederlandse bedrijven als Endemol en Philips. ABN Amro kocht begin december 250 vierkante meter virtuele grond voor 1.675 dollar en opende er een kantoor waar sindsdien hostess Amber Jung van acht uur 's ochtends tot tien uur 's avonds klaar staat om gasten te ontvangen. Doodskistenfabrikant Bogra vond samen met Uitvaart.com dat ze niet achter konden blijven en legden een 3D-crematorium aan ­ terwijl je in Second Life niet eens dood kunt gaan.
Een commercieel obstakel is dat de spectaculaire bevolkingsgroei van SL bij nader inzien enigszins vertekend blijkt: het merendeel van de drie miljoen residents downloadde weliswaar de gratis software en maakte een avatar aan, maar kwam slechts een of twee keer kijken om het vervolgens voor gezien te houden. Het werkelijke aantal actieve bewoners ligt wereldwijd eerder in de buurt van de 250 duizend, geven de makers van Second Life, het Amerikaanse Linden Lab, toe.

Virtuele bedrijven

Bij de virtuele bedrijven is dan ook geen sterveling te bekennen. 'Hi Inez, leuk dat je langskomt', zegt Amber Jung van ABN Amro en dribbelt gretig naar me toe. Ik ben de enige bezoeker. De drie grote zwevende, bolvormige kantoren van glas, zijn leeg. De 'helivators' ertussen, een soort hightech vliegende tapijten, worden niet gebruikt.

'Hm, er valt hier anders niet veel te beleven', zegt Inez tamelijk lomp. 'Nou, dat valt wel mee', zegt Amber opgewekt en begint aan een saaie opsomming van mogelijkheden: informatie inwinnen over hypotheken in real life, virtueel vergaderen... Ik 'teleport' mezelf uit arren moede naar de Toyota-dealer waar ik een testrit kan maken in een virtuele Scrion XB (een in alle opzichten bizarre onderneming: wat ga ik testen? De wegligging? De wendbaarheid? Een auto is in SL, waar je kunt vliegen en jezelf kunt 'teleporten', bovendien volstrekt overbodig). De verlaten showroom met auto's oogt bijna spooky.

Designstudio
Hebben de bedrijven in SL zich laten meeslepen door de hype? Nee, denken Van Kokswijk en Albert Benschop, internetsocioloog aan de Universiteit van Amsterdam. Bedrijven als ABN Amro en Philips ­ dat deze maand in SL een designstudio opent ­ gaat het niet zozeer om het verkopen van producten in de virtuele wereld, als wel om ervaring op te doen met de vorm die het internet in de toekomst mogelijk zal aannemen, denken ze; die van een 3D-internet dat eruit zou kunnen zien als Second Life. 'Het gaat ons om het fenomeen en wat het in de toekomst kan worden', zei Andre Rotte, vice-president van Philips Design onlangs in de Volkskrant.
Bedrijven zullen dan in plaats van een website een soort virtuele filialen hebben. De Nood denkt bijvoorbeeld dat we tegen die tijd geen boodschappen meer bestellen bij de internetsite van Albert Heijn, maar dat we met ons winkelwagentje door een virtuele supermarkt zullen rijden. Heel ver weg is dat niet. In de virtuele Dell-winkel kan Inez Innis nu al plaatsnemen achter een ouderwetse tekentafel en haar eigen niet-virtuele computer samenstellen. Helaas geldt het ontwerpen alleen de technische onderdelen. Een gepimpte laptopkast met rode rozen zit er niet in. Al zullen ook dat soort toepassingen in de nabije toekomst mogelijk zijn. Het virtuele lab van Philips Design wil klanten mee laten praten over ontwerpen en kleuren van producten.

Kans voor overheid

Niet alleen bedrijven kunnen hun voordeel doen met zo'n SL-achtig internet. 'Virtuele werelden zoals Second Life bieden allerlei mogelijkheden voor de overheid om de relatie met de burger te herstellen', denkt Daniëlle Jansen, in het echte leven adviseur nieuwe media bij de overheid en ondernemer op SL (zie kader).

'Nederland staat bekend om zijn eindeloze inspraakprocedures. Vaak komen mensen niet verder dan het behartigen van hun eigen belangen als het bijvoorbeeld gaat om de herinrichting van een plantsoentje. In SL zou je een proeftuin kunnen creëren waarin mensen hun wensen kunnen toetsen: als die skatebaan er komt, wat moet er dan verdwijnen? Het is waarschijnlijk dat ze dan veel minder vanuit hun eigen wereldje denken, maar vanuit het probleem dat ze moeten oplossen.'
Natuurlijk roept zo'n toekomstbeeld negatieve reacties op. 'Maar dat zagen we bij de introductie van de telefoon ook', zegt internetsocioloog Albert Benschop. 'Mensen waren bang dat niemand elkaar meer zou zien, maar onze communicatie is sindsdien alleen maar toegenomen. Nu denken we dat er alleen maar zielige eenzame typjes op SL zitten die in het echt geen vrienden kunnen maken. Die zich met hun droomavatar helemaal zullen verliezen in een schijnwereld.'
Maar dat vooroordeel wordt tegengesproken door het eerder genoemde EPN-onderzoek. Juist de mensen die veel vrienden hebben in SL en er gelukkig zijn, hebben ook veel vrienden, en zijn net zo gelukkig, in het echte leven. Met name in Second Life, maar ook op msn en in nieuwsgroepen, tellen je communicatieve en chatvaardigheden, zegt Marianne van den Boomen, onderzoeker nieuwe media aan de Universiteit van Utrecht en auteur van het boek Leven op het net. Het merendeel van de inwoners vindt dan ook niet dat ze in SL een beter leven hebben dan in het echt, laat het EPN-onderzoek zien.

Dichtbij het dagelijks leven

Dat komt doordat de virtuele identiteit veel minder ver afstaat van het dagelijks leven dan dikwijls wordt gedacht. In het begin van hun virtuele leven willen mensen zich nog wel eens een staart of vleugels aanmeten, maar daarna wordt de avatar een soort mooiere versie van de speler, maar wel met min of meer dezelfde normen en waarden. Uit Amerikaans onderzoek van de Stanford University ­-het Daedalus project - blijkt dat maar vijf procent zich heel anders gedraagt dan in het echte leven. En slechts vijf tot tien procent experimenteert met een avatar van de andere sekse. Ruim zestig procent gedraagt zich min of meer hetzelfde.

'Tieners doen zich hooguit wat ouder, stoerder, en sexier voor', zegt Van den Boomen. Geen totaal verzonnen karakters, dus. 'Het vergt namelijk heel wat inlevingsvermogen om je heel anders voor te doen.' Van Kokswijk (57) kreeg bij zijn eerste undercoveronderzoeken op msn, waarbij hij zich als tiener voordeed, meteen te horen: 'Hé, ouwe lul, hoepel eens op'. Terwijl hij dacht heel hip te praten.
De wetenschappers zijn dan ook niet bang dat we het verschil niet meer zullen kennen tussen onze virtuele en echte identiteit. Het is eerder zo dat mensen op bepaalde plekken van het internet delen van hun identiteit uitleven: op de ene plek is iemand vooral verzamelaar van Starwars-parafernalia, op een andere CDA'er, en weer ergens anders ex-alcoholist. 'Het kenmerk van de virtuele identiteit is dat je grote delen van je geleefde identiteit even tussen haakjes zet en in relatieve rust "een klein verhaal" kunt uitleven', zegt Van den Boomen.

Flirten in een virtuele homobar

Juist dat kunnen uitleven van 'een klein verhaal' maakt het medium geschikt als playground. Je kunt er dingen uitproberen, vindt Van Kokswijk: flirten in een virtuele homobar als je twijfelt over je geaardheid; zomaar mensen aanspreken als je verlegen bent. En als je in Second Life succes hebt, is het makkelijker dat andere gedrag ook in het echt te proberen. Ruim 35 procent van de gamende vrouwen en 25 procent van de mannen uit het Daedalus-project vindt dat je in virtuele roleplays belangrijke levenslessen kunt leren. Onderzoek op een Britse school voor kinderen met gedragsproblemen laat zien dat virtuele werelden die mogelijkheid bieden. De schoolkinderen speelden bij wijze van ict-onderwijs de roleplay-game The Sims (waarin je ook avatars en een eigen wereld kunt creëren). Ze bleken vaak hun thuissituatie na te bouwen. Daarbij zagen ze dat het gedrag van hun eigen Sim (niet luisteren bijvoorbeeld) bepaald gedrag van de anderen opriep (ruzie) en dat ze dat gedrag konden veranderen als ze zich zelf anders gedroegen. Meer nog dan hun ict-kennis, verbeterden bijgevolg hun sociale vaardigheden.
Het is veilig om nieuw gedrag in een virtuele omgeving uit te proberen. Ook voor niet gedragsgestoorde mensen. Martijn Jacobs van trainingsbureau Brutaal begon in SL onlangs een virtueel klaslokaal. Juist bij communicatie- en presentatietrainingen ervaren mensen feedback vaak als een aanval op hun persoon. 'Ze schieten daarom snel in de verdediging of gaan het uit de weg.' Maar in een virtuele wereld als Second Life is die confrontatie veel minder heftig door de relatieve anonimiteit. Je gaat niet blozen, je handen gaan niet trillen, de medecursisten zien niet dat de tranen reeds wellen.
En het heeft nog een groot voordeel: 'Het trainersvak is fysiek een zwaar beroep', zegt Jacobs, 'waardoor mensen die arbeidsongeschikt raken het niet meer kunnen uitvoeren.' Second Life geeft die mensen een second chance. Het CWI stuurt nu trainers met een lichamelijke beperking door naar Jacobs. 'Second Life is een voorproefje van een toekomstige manier van opleiden en werken', denkt hij. 'En misschien zelfs wel van leven', probeert Inez Innis filosofisch.

Meepraten?

Ook ideeën over de impact van Second Life op werk of leven? Teleporteer jezelf op maandag 12 februari, tussen 12.30 en 13.30 uur naar Jade's jazzlounge in Second Life en babbel mee met virtueel verslaggever Inez Innis

Second Life in a split second

Een avatar aanmaken op Second Life is in principe gratis (nieuwelingen krijgen zelfs 250 Linden-dollar gratis mits ze hun creditcardgegevens achterlaten). Maar wie land wil kopen, moet 'premium member' zijn, wat zo'n acht euro per maand kost. Daarvoor krijg je driehonderd Linden-dollar (nog geen euro) per week terug. Meer geld verdienen kan door producten te maken en te verkopen (of diensten aan te bieden).

Dat creëren kan niet overal, alleen op eigen land of in de zogenoemde zandbakken, en eenvoudig is het allerminst. Wel biedt de Academy of Second Learning gratis bouwcursussen aan. Hoewel iedereen en alles er vrij idylisch uitziet (veel gespierde mannen, hyperslanke vrouwen en... nee, niet weer een waterval!) is SL geen paradijs.

52 procent van de bewoners is wel eens lastiggevallen. 36 procent zou daarom meer toezicht willen (er bestaat geen politie). Daniel Heubner, directeur commerciële producties van Linden Lab (die in oktober voor een congres in Nederland was) schrikt enigszins van het aantal: zoveel klachten krijgt Linden Lab niet binnen. Hij benadrukt dat het enkel om 'emotionele pijn en niet fysieke' gaat en stapt gauw over naar de voordelen: 'In deze tijden van globalisering waarin je T-shirt uit Taiwan komt, je schoenen uit Italië en je broek uit de VS, is het toch wonderful om ook vrienden uit alle windstreken te hebben?'

Is een tweede leven verslavend?

Een veertienjarige jongen uit Bunnik pleegde februari vorig jaar zelfmoord nadat zijn account (een soort avatar) op RuneScape (een online game) gehackt was door zijn beste vriend. Na problemen thuis en op school was dit volgens zijn afscheidsbrief op RuneScape de druppel. Het voorval is, net als de zelfmoord van de gamer Shawn Woolley, door tegenstanders aangegrepen om te wijzen op de gevaren van virtuele spelen. Volgens de in Nederland gevestigde privé-verslavingskliniek Smith and Jones is excessief gamen 'een ernstig en nog zwaar onderschat probleem'.

Internetsocioloog Albert Benschop beaamt dat, maar relativeert: 'Maar dat zit hem niet in het medium zelf. In zulke gevallen is er altijd iets anders aan de hand, zijn er andere problemen. Zo iemand was anders misschien aan de drank gegaan of gaan gokken.' Uit het EPN-onderzoek blijkt dat de ondervraagde Second-Lifespeler zo'n 25 tot 30 uur in SL zit, maar niet verslaafd is: hij verwaarloost zijn vrienden en werk niet. Bovendien geeft SL minder kans op verslaving doordat het geen competitie-element bezit.

Drie SL-ers aan het woord

Daniëlle Jansen (36), adviseur nieuwe media bij de overheid
Avatar: Gwendolyn Kronsage, eigenaar consultancybureau AmaZingg voor bedrijven die zich willen vestigen in SL
'SL is geen escape, het is veel meer een uitbreiding van mijn gewone leven. Ik heb een partner, vrienden en een baan in RL (real life, DvP). Maar ik vind het een geweldig medium. Je maakt sneller contact dan in het gewone leven en treft mensen van over de hele wereld die in dezelfde dingen geïnteresseerd zijn. Na de milieutop in Nairobi werd er bijvoorbeeld een event georganiseerd op een eiland in SL waar we hebben nagepraat. Het kost geen geld om er te komen, dus er waren ook mensen uit de derde wereld bij. Dat vind ik mooi.

Mijn vriendschappen op SL zijn ook niet minder belangrijk voor me dan die in het echte leven. Ze verdiepen zich sneller. Als ik in SL twee uur met iemand in een café zit, praat ik veel intensiever dan in RL. Tegelijkertijd blijf je in SL wel altijd wantrouwen houden ­ er kan natuurlijk achter die leuke man of vrouw een enge freak zitten ­ en een gevoel dat het allemaal zo weer kan zijn afgelopen. Dat is dubbel. Ik blijf het bijvoorbeeld lastig vinden om mensen in SL details over mijn echte leven te geven. Mijn avatar lijkt fysiek niet op mij. Maar qua innerlijk is ze bijna hetzelfde. Ik identificeer me sterk met haar. Als iemand me buiten op straat zou roepen met "Gwen", weet ik bijna zeker dat ik zou omkijken. Mijn avatar werd een keer aangerand. Dat is natuurlijk niet zo ingrijpend als in het echt, maar ik was wel van slag.'

David de Gijsel (29), laatste jaar co-schappen geneeskunde
Avatar: Bonnie Hanazuki (gefingeerd wegens SL-privacy-redenen)

'Ik ben een tijdje heel enthousiast geweest, maar nu even niet actief. Dat ik een vrouwelijke avatar heb is eigenlijk vooral omdat ik wel eens virtuele seks wilde proberen en dat gaat nu eenmaal makkelijker als vrouw dan als man. Alleen al omdat je een pik moet kopen. Ik vond het wel opwindend, ja. Maar ik weet niet of ik me toen identificeerde met de man of mijn eigen vrouwelijke avatar. Ik denk met beiden. Ik vind het heel cool, zo'n wereld, de mogelijkheden die het biedt. Maar ik kom er eigenlijk weinig omdat het nu nog niets toevoegt. Vrienden maken kan ik in het gewone leven ook. Maar als ik er iets kan creëren, dan wordt het interessant. Ik zou er wel een opleidingsinstituut voor beginnende artsen willen opzetten, waar ze kunnen oefenen met het diagnosticeren van ziekten en behandelmethodes. Er zijn al dat soort plekken. Een professor van Harvard heeft er een lab opgezet waar je als bezoeker kunt ervaren hoe het is om schizofreen te zijn. Een andere docente van Harvard geeft er les: al haar studenten hebben een avatar en komen daar samen. Maar iets bouwen kost ongelooflijk veel tijd.'

Yvonne Dergent (43), office manager bij een importeur in hardhout
Avatar: Yvonne Primbee
'Hé schoonheid, nice outfit.'
'Dank je, mop.'
'Is er iets leuks te doen, vanavond?' Yvonne zit glunderend achter haar pc, giechelt, onderbreekt steeds haar zinnen om te chatten en verkleedt haar avatar negen keer tijdens het gesprek ('Ik heb wel vierhonderd broeken, echt heel erg. En veertig soorten haar. En een speciaal voor mij ontworpen skin en kijk, dat sexy loopje heb ik ook gekocht.') Ze denkt dat ze inmiddels zo'n tweehonderd euro in haar avatar heeft zitten. Ze glipt in een witte broek waar haar perfect gevormde billen doorheen schemeren. Ze laat haar avatar dansen. 'Ja, dit is wat ik er voornamelijk doe; ik ben er echt voor de fun', lacht ze naar het scherm en typt: 'Hé, mop' tegen een gespierde avatar met stierenhorens op zijn kop die om haar heen danst. Heeft ze wel eens virtuele seks? 'Ja, soms.' Windt het haar op? 'Nee! Het zijn maar poppetjes, hoor!' En ze is trouwens netjes getrouwd en heeft twee kleine kinderen.

Ze vliegt naar haar penthouse en trekt haar mooiste jurk aan: wit kant. 'Ik zou gaan trouwen in SL, maar het ging op het laatste moment niet door. Hij vond het niet spannend meer. Van de ene op de andere dag! Daar heb ik me wel lullig over gevoeld. Ik had deze jurk laten maken. Al mijn vrienden hadden speciaal pakken en jurken gekocht. Nu vraagt hij nog wel eens aan gezamenlijke vrienden: hoe gaat het met Yvonne? Maar ik heb gezegd: dat gaat hem niets aan! Weet je wat het is, ik kon goed met hem praten. Mijn dochtertje is heel ziek geweest. Mijn omgeving wil die nare tijd vergeten. Maar ik heb het nodig om erover te praten. Dat doe ik op SL, wat prettig is.'

David de Gijsel (29), laatste jaar co-schappen geneeskunde
Avatar: Bonnie Hanazuki (gefingeerd wegens SL-privacy-redenen)
'Ik ben een tijdje heel enthousiast geweest, maar nu even niet actief. Dat ik een vrouwelijke avatar heb is eigenlijk vooral omdat ik wel eens virtuele seks wilde proberen en dat gaat nu eenmaal makkelijker als vrouw dan als man. Alleen al omdat je een pik moet kopen. Ik vond het wel opwindend, ja. Maar ik weet niet of ik me toen identificeerde met de man of mijn eigen vrouwelijke avatar. Ik denk met beiden.

Ik vind het heel cool, zo'n wereld, de mogelijkheden die het biedt. Maar ik kom er eigenlijk weinig omdat het nu nog niets toevoegt. Vrienden maken kan ik in het gewone leven ook. Maar als ik er iets kan creëren, dan wordt het interessant. Ik zou er wel een opleidingsinstituut voor beginnende artsen willen opzetten, waar ze kunnen oefenen met het diagnosticeren van ziekten en behandelmethodes. Er zijn al dat soort plekken. Een professor van Harvard heeft er een lab opgezet waar je als bezoeker kunt ervaren hoe het is om schizofreen te zijn. Een andere docente van Harvard geeft er les: al haar studenten hebben een avatar en komen daar samen. Maar iets bouwen kost ongelooflijk veel tijd.'