Bravo Balkenende?

 Deel dit artikel

Is het succes van het kabinet-Balkenende ook het succes van Balkenende? Of zijn de grote hervormingen geslaagd en de crises bezworen ondanks de bemoeienis van de premier? 'Het was Zalm die de lijnen uitzette, niet Balkenende.'

• Daadkracht
• Voeren van regie
• Traumatisch debat
• Trendbreuk
• 'Politieke brekebeen’
• Waarden en normen
• Buitenland
• Onmogelijke samenwerking
• Geschiktheid
• Strijdige adviezen
• Lastige dossiers
• Balkenende en de media

De sfeer in de ministerraad is lacherig, die vrijdagochtend in het najaar van 2004. Minister-president Jan Peter Balkenende worstelt zich door zijn tekst met de vorderingen van het innovatieplatform, waarvan hij voorzitter is. Een aantal bewindslieden lacht besmuikt, anderen spelen met hun Blackberry. 'Het was duidelijk: deze man heeft geen idee waar hij het over heeft', zegt een van hen.

In de eerstvolgende schorsing van de ministerraad grappen verschillende ministers onderling wat over hun voorzitter. Die luistert elders in het pand zijn voicemailberichten af. Het is Balkenende ten voeten uit, zeggen direct betrokkenen met wie Intermediair de afgelopen tijd sprak. Plichtsgetrouw en hardwerkend, maar niet in staat boven de materie te staan en leiding te geven aan zijn bewindsploeg. 'Het ontbreekt hem aan iedere vorm van natuurlijk gezag.'

Daadkracht

Premier Balkenende (50), bezig aan zijn derde kabinet, presenteert volgende week zijn laatste begroting voor de verkiezingen op 22 november. Het is het slotakkoord van vier bewogen jaren, waarin zijn tweede kabinet (CDA, VVD en D66) grote hervormingen doorvoerde: een nieuw ziektekostenstelsel, wijziging van de bijstandswet en de WAO, en tal van nieuwe wetten om terreur en kleine criminaliteit te bestrijden. Al die daadkracht straalde echter niet af op de leider. Hoe kan dat? En, wat was zijn rol?
Nederland is in verwarring na de moord op Pim Fortuyn op 6 mei 2002. De geest is volgens scheidend premier Wim Kok 'volledig uit de fles'. Het morrende volk loopt te hoop tegen lange wachtlijsten in de zorg, onveiligheid op straat, en klaagt over niet-geïntegreerde allochtonen. Het aantal arbeidsongeschikten en bijstandsgerechtigden is na acht jaar 'Paars' (PvdA, VVD en D66) nog altijd groot. Bovendien moet er worden bezuinigd.

Voeren van regie

Van dat Nederland wordt Jan Peter Balkenende op 22 juli 2002 minister-president. Geen sinecure voor iemand die tot dan zijn baan als CDA-Kamerlid combineerde met het hoogleraarschap christelijk sociaal denken aan de Vrije Universiteit. Het avontuur van zijn eerste kabinet met de LPF duurt welgeteld 87 dagen. De val wordt ingeluid op de dag van het overlijden van prins Claus. Voor de buitenwacht is het de eerste aanwijzing dat het voeren van regie niet Balkenendes sterkste punt is.
De onderhandelaars van VVD en D66 bespeuren tijdens de kabinetsformatie in het voorjaar van 2003 ook geen Balkenende die het voortouw neemt. 'Het was Zalm die de lijnen uitzette, niet Balkenende', zegt één van hen. De gezamenlijke wil om de sociale zekerheid te hervormen is de belangrijkste kracht achter de samenwerking van CDA, VVD en D66.

Die leidt op 27 mei 2003 tot de installatie van het tweede kabinet-Balkenende dat voor nagenoeg dezelfde opgaven staat als het eerste. Maar daarbij raakt Nederland in een economische recessie. Het verwachte begrotingsoverschot is veranderd in een tekort. Er moet nog meer worden bezuinigd. Het vormt de start van een hervormingskabinet dat zich in de jaren daarna zal kenmerken door hervormingsdrift en daadkracht.

Zo weet Hans Hoogervorst, minister van Volksgezondheid, de wachtlijsten in de zorg grotendeels op te lossen. De kroon op zijn werk is echter het nieuwe zorgstelsel. Na een discussie van dertig jaar verdwijnt de ziekenfondsverzekering en wordt het voor patiënten eenvoudiger over te stappen naar een andere zorgverzekeraar. Bijna drie miljoen mensen maakten al gebruik van die mogelijkheid.

Traumatisch debat

Justitieminister Piet Hein Donner (CDA), de man met het voorkomen of hij zo uit de negentiende eeuw is komen fietsen, bouwt in vier jaar een aanzienlijke erelijst op. Hij loodst wetsvoorstellen door de Tweede Kamer die het mogelijk maken preventief te fouilleren, twee mensen op één cel te plaatsen, veelplegers sneller te straffen en dna als bewijsmateriaal te mogen gebruiken. Daarmee is Donner één van de steunpilaren van de successen het tweede kabinet-Balkenende.

Belangrijker evenwel voor Balkenende was de persoonlijke steun van Donner op een aantal cruciale momenten. Zo moest hij in maart 2003 door Donner worden gesouffleerd tijdens het Kamerdebat over de Margarita-affaire, omdat hij, tot verbazing van zijn ambtenaren, zijn stukken niet grondig had bestudeerd. 'Dat debat was traumatisch voor hem', zeggen betrokkenen.

Trendbreuk

Op het gebied van Sociale Zaken voert VVD-staatssecretaris Mark Rutte intussen de nieuwe wet Werk en Bijstand in die gemeenten verantwoordelijk maakt voor het aantal uitkeringsgerechtigden. Alleen al in Amsterdam daalt het aantal bijstandsuitkeringen sinds de invoering in januari 2004 daardoor met ruim vijftien procent.

Een andere nadrukkelijke trendbreuk met de paarse jaren is de succesvolle hervorming van het WAO-dossier door CDA-minister Aart Jan de Geus.

De WAO, de arbeidsongeschiktheidswet, was in de achterliggende jaren een overvolle vergaarbak geworden voor werkelijk arbeidsongeschikten en mensen die niet langer wilden werken. Bovendien was het voor werkgevers lange tijd een goedkope afvloeiingsregeling voor overtollig personeel. Bij de introductie van de nieuwe WAO (de WIA, waarbij wordt gekeken wat mensen nog wel kunnen) begin dit jaar, zijn er al 150 duizend minder WAO'ers door herkeuringen en het aanscherpen van de oude wet. De WIA heeft ook alweer gezorgd voor een lagere instroom. Het is, na jaren van alleen discussie, een van de wapenfeiten van het kabinet.

'Politieke brekebeen’

Overigens struikelde het kabinet nog bijna over de WAO toen de VVD ging dwarsliggen bij de discussie over de uitvoering van de wet. Als De Geus ­ 'een politieke brekebeen', volgens partijgenoten ­ niet in staat blijkt een crisis te voorkomen, verwachten de betrokkenen dat Balken-ende ingrijpt in het snel oplopende conflict. Maar die heeft het dossier op afstand gevolgd en laat verstek gaan, tot irritatie van CDA-fractievoorzitter Verhagen. Dit keer is het Zalm die Balkenende uit de brand helpt.
Naast de successen kent het kabinet personele problemen. Zo wordt Rita Verdonk een steeds grotere bron van onrust voor de bewindsploeg en voor haar ambtsgenoot op Justitie, Donner, in het bijzonder. Verdonk ergert zich aan de eigenzinnige Donner die alle macht op het ministerie naar zich toetrekt.

Donner stoort zich op zijn beurt aan de rechts-populistische Verdonk. 'Ze toont niet de minste bereidheid zich ergens in te verdiepen. Dat stoort Donner vreselijk', zegt een goed ingevoerde bron. De sfeer op het ministerie raakt zo verziekt dat de twee bewindslieden wekenlang niet met elkaar praten. Er wordt nog slechts door middel van briefjes gecommuniceerd, waarbij de hoogste ambtenaar van het ministerie als postbode fungeert. Balkenende is ervan op de hoogte, spreekt beiden vermanend toe ('Het moet afgelopen zijn. Ik wil geen gedoe meer'), maar ziet machteloos toe hoe er niets aan de situatie verandert.

Daarop stelt de Geus in de wekelijkse ministerraad dat de heibel op Justitie moet ophouden. 'Er moet duidelijkheid komen over wie er de baas is', zegt hij. 'Dat is de minister van Justitie', reageert Balkenende prompt, die daarmee het vooropgezette CDA-onderonsje besluit. Nooit meer twee ministers op één ministerie, wordt er in de top van het CDA geconcludeerd.

Waarden en normen

Waarden en normen. Ze zijn onlosmakelijk met Balkenende verbonden. Trots wijzen partijgenoten naar de site www.zestienmiljoenmensen.nl waarop tal van maatschappelijke organisaties hun bijdrage aan de discussie presenteren. Het is volgens Balkenende hét bewijs van het succes van de door hem opgestarte discussie.

'Het is jammer', zegt 'vriend' en hoogleraar sociologie Anton Zijderveld. 'Ik dacht echt: Balkenende gaat niet dezelfde fout maken als Lubbers door alleen een financieel-economisch beleid te voeren.' Maar het is de financiële agenda van Zalm geweest die is uitgevoerd, verzucht Zijderveld. 'Balkenende is niet verder gekomen dan te zeggen: "Fatsoen moet je doen". Moralistisch gepraat dat helemaal niet aan-slaat.'

Maar alom denkt men wel dat Balkenende ­ in een land waar op eerstehulpposten van ziekenhuizen kogelvrij glas moet worden geplaatst ­ terecht oproept tot meer fatsoen. Andere partijen, zoals de PvdA, bepleiten hetzelfde nadrukkelijk in hun verkiezingsprogramma's. Eigenlijk is dat is een verkapt compliment aan Balkenende.

Buitenland

De grootste, op eigen titel behaalde, successen boekt Balkenende in het buitenland. Zo weet hij Neelie Kroes namens Nederland op de zware post Mededinging te krijgen binnen de Europese Commissie. Ook vordert hij eigenhandig het voor onmogelijk gehouden bedrag van één miljard euro terug van de Nederlandse bijdrage aan Europa, na het massale nee tegen de Europese grondwet.

Het valt bovendien op dat hij zich buiten de landsgrenzen zichtbaar vrijer beweegt dan op het Binnenhof. 'In Europa hoeft hij geen leiding te geven', zegt een betrokkene. 'Hij regelt daar zijn zaken in de schaduw van anderen.'

Zijn optredens in het buitenland zijn 'een verademing' voor hem, zeggen anderen. 'Tenminste even geen gedoe', pleegt hij dan te zeggen. Prettige bijkomstigheid is dat zijn buitenlandse activiteiten worden opgesierd met protocollaire ceremonies, erewachten en staatsbanketten. 'Dat vindt hij schitterend. Hij is net Alice in Wonderland', zegt iemand die Balkenende van dichtbij meemaakt. Eenmaal terug in Nederland is hij echter weer hét gezicht van het kabinet. 'En daar gaat het mis', zegt een minister. 'Want het lukt hem niet het bredere kabinetsverhaal te communiceren.'

En daar komt de breed gedragen kritiek op Balkenende op neer: niet in staat boven de materie te staan, leiding te geven aan zijn kabinet en als boegbeeld daarvan naar buiten te treden.

Onmogelijke samenwerking

'Balkenende heeft in vier jaar tijd meer voor zijn kiezen gekregen dan welke premier ook', is steevast het weerwoord dat criticasters van Balkenende krijgen. Uniek is zijn even onontkoombare als onmogelijke samenwerking met de nazaten van Pim Fortuyn in zijn eerste kabinet.

In zijn tweede kabinetsperiode wordt de terreurdreiging waar Nederland sinds enkele jaren aan blootstaat werkelijkheid: op 2 november 2004 wordt Theo van Gogh door een moslimextremist vermoord. Het is de opeenstapeling in korte tijd van ingrijpende gebeurtenissen die medestanders van Balkenende doen verzuchten dat 'de tijd om in de functie te groeien er niet was'.
Door zelf premier te worden, ondanks vele andersluidende adviezen van CDA-prominenten tijdens de vorming van het kabinet met de LPF, nam Balkenende echter een bewust risico. Zijn enige bestuurlijke ervaring was het kortstondige fractievoorzitterschap van het CDA. Hij is zelfs de eerste premier sinds decennia zonder ervaring als minister. Op zijn charisma en zijn redenaarstalent kan hij ook niet leunen.

'Het ontbreekt hem aan iedere vorm van natuurlijk gezag', zegt een bewindspersoon. Daardoor is zijn positie als minister-president van het begin af aan zwak. Op politiek ervaren rotten als Donner, Zalm, Hoogervorst en Brinkhorst heeft hij geen overwicht. Hij weet een fel oplaaiende machtsstrijd tussen Donner en Remkes, over de verantwoordelijkheid voor de terreurbestrijding, dan ook niet te bezweren.

Geschiktheid

De kritiek op zijn geschiktheid is ook voor en tijdens de formatie van Balkenende-2 onderwerp van discussie, zo blijkt uit de gesprekken die Intermediair voerde met betrokkenen. Binnen zowel VVD als D66 gingen, na het debacle met de LPF, stemmen op om iemand anders de kar te laten trekken.

De naam van CDA-coryfee en SER-voorzitter Herman Wijffels werd zelfs expliciet aan Maxime Verhagen voorgelegd. Die reageerde als door een wesp gestoken. Zo is er nog voor de start van de coalitie van CDA, VVD en D66 gedoe over de persoon en de rol van Balkenende. Het zou niet meer veranderen.

'Zijn bijdrage aan en betrokkenheid bij individuele dossiers was zeer beperkt', zegt een bewindspersoon. Balkenendes verweer is meestal dat hij de voorkeur geeft aan een wijze van leidinggeven waarbij de eigen verantwoordelijkheid van bewindspersonen centraal staat. Die geboden ruimte wordt door sommigen gewaardeerd. 'Ik vond het wel prettig dat hij zich niet als een soort Lubbers overal mee bemoeide', zegt een andere bewindspersoon.

De keerzijde daarvan was dat Balkenende nauwelijks grip kreeg op de grote dossiers, laat staan op de talrijke ego's in zijn kabinet. Treffend in dat opzicht is zijn commentaar op de uitspraak van vice-premier Brinkhorst ­ 'D66 wil niet langer verantwoordelijkheid dragen voor Verdonk' ­ nadat diens partij uit het kabinet was gestapt.

'Dat vond ik jammer', zei Balkenende, 'want in het kabinet hadden we iets anders afgesproken.' Het tekent zijn niet aflatend geloof in het goede van de mens, terwijl het ook hem in de afgelopen jaren niet kan zijn ontgaan dat Brinkhorst geen enkel ontzag voor hem heeft.

Strijdige adviezen

Het optreden van Balkenende is niet los te zien van de constellatie waarin hij opereert. Ambtelijk wordt hij ondersteund door het ministerie van Algemene Zaken, met aan het hoofd de hoogste ambtenaar, Wim Kuijken. Belangrijk onderdeel van het ministerie is de Rijksvoorlichtingsdienst onder leiding van Gerard van der Wulp.

Partijpolitiek leunt Balkenende hoofdzakelijk op CDA-campagneleider Jack de Vries. Voor een minister-president is het de kunst de juiste balans te vinden tussen de, soms strijdige, ambtelijke en partijpolitieke adviezen. Weegt het landsbelang zwaarder of kan, in het geval van Balkenende, het CDA-geluid prevaleren?

Die afweging leidt bij Balkenende tot onzekerheid, zeggen insiders. Grote onzekerheid. Er is zelfs gepoogd die te ondervangen met het spelen van rollenspelen en het opstellen van vraag-antwoordlijsten. Het sorteerde enig effect, volgens betrokkenen, maar kan niet verhullen dat Balkenende het vermogen mist snel de essenties uit moeilijke dossiers te halen en een koers te bepalen.

Lastige dossiers

Daarbij komt dat hij, anders dan Ruud Lubbers en Wim Kok, niet de tijd neemt zich lastige dossiers eigen te maken. Dat wreekt zich bijvoorbeeld tijdens de bijeenkomsten van het innovatieplatform. 'Dan steekt hij een verhaal af dat je kunt houden voor eerstejaars studenten, maar niet voor mensen met duurbetaalde banen', zegt een prominent lid. En die mensen zaten in de persoon van Philips-topman Kleisterlee en zijn Shell-collega Jeroen van der Veer aan tafel.

Pijnlijker nog was hoe de platformleden het disfunctioneren van de overheid van dichtbij aan zich voorbij zagen trekken. Gedurende een jaar werd een voorstel voor de besteding van honderd miljoen euro heen en weer gezonden tussen de vechtende ministers Brinkhorst (Economische Zaken) en Van der Hoeven (Onderwijs). 'Behalve het verplaatsen van wat komma's leverde dat niets op. Onthutsend werkelijk om te zien', zegt één van de leden. Balkenende zat erbij en keek ernaar.

Balkenende en de media

'Het is schofterig zoals hij is behandeld door de media', zegt Anton Zijderveld, emeritus hoogleraar Sociologie en vriend van Balkenende. Al sinds zijn aantreden als leider van het CDA in 2001 wordt Balkenende overladen met kritiek. Zijn kapsel is daarbij steevast het onderwerp van spot. Een persoonlijk dieptepunt voor Balkenende was een column van cabaretier Youp van 't Hek. Die vroeg zich, naar aanleiding van een ontvoering van een meisje in Friesland, af waarom ze niet het dochtertje van Balkenende hadden meegenomen. Een opmerking die Balkenende diep raakte.

Een uitzondering, want de meeste aantijgingen incasseert hij uiterlijk onbewogen. Balkenende vervolgt onverstoorbaar zijn werk. Maar de kritiek voedt wel degelijk zijn ergernis. Hij voelt zich niet alleen onevenredig hard aangepakt door de Nederlandse media, hij voelt zich ook onbegrepen.

Zo verzuchtte hij in april 2005 tijdens de campagne voor de Europese Grondwet: 'Wanneer wij dan als kabinet een aardige actie hebben om de samenvatting van de grondwet uit te reiken op Haagse terrassen, dan zie ik dat 's avonds niet terug in het Journaal'.