Wie houdt Wouter Bos nog tegen?
Auteur: Bart van Oosterhout en Evert de Vos |
24-01-2006
| Reacties: 4
|
 Mail dit artikel
Hij gaf de PvdA negentien zetels en haar zelfvertrouwen terug. Hij is een modern leider met een groot charisma en een goed politiek instinct. Binnen de eigen partij wordt hij op handen gedragen en daarbuiten lijkt voor hem geen alternatief te bestaan. Zijn er nog horden die Wouter Bos moet nemen op zijn weg naar het premierschap?
Haagse buitenstaander
Waar was PvdA-leider Wouter Bos de afgelopen weken? In zijn huis aan de landelijke Nieuwendammerdijk in Amsterdam-Noord. Op drie januari werd hij voor de tweede keer vader. Jula Roos, geboren om 8 minuten voor 7, is een 'prachtdochter', en moeder Barbara maakt het goed, meldt hij op zijn site. Bos -- kalm en uitgerust, met op de achtergrond het polderlandschap -- maakt alleen even tijd vrij om op prime time bij NOS en RTL de Haagse perikelen van commentaar te voorzien. Zo kalm als het was langs de Nieuwendammerdijk, zo hectisch was de sfeer in Den Haag. Ministers die zich na de ministerraad naar hun auto spoedden en schichtig verwezen naar de persconferentie van de minister-president. Kamerleden die tot in de spelonken van het Binnenhof achtervolgd werden door cameraploegen. Het woord kabinetscrisis hing in de lucht door de opstelling van D66. En er was onduidelijkheid over het leiderschap in de VVD; die is er niet minder op geworden sinds Jozias van Aartsen Hans Wiegel wil als running mate en premierkandidaat. Alleen Wouter Bos wist zich aan de crisissfeer te onttrekken. Bos als Haagse buitenstaander; het is een beeld dat hij zorgvuldig uitdraagt en koestert. Anders dan Balkenende, Van Aartsen en Verhagen is hij geen carrièrebestuurder. Bos had een echte baan. Hij ging voor Shell de wereld over -- linkse jongen in een rechts bedrijf -- en kan nog steeds de Haagse vierkante kilometer niet als het centrum van het heelal zien. Bos zie je weinig in Den Haag, klagen tegenstanders, hij ontloopt het debat, hij heeft geen visie. 'Het gebeurt in de maatschappij', luidt zijn weerwoord, 'dáár moet je als politicus je gezicht laten zien, dáár moet je je oor te luisteren leggen. We denken te veel dat we de wijsheid in pacht hebben.' Hij heeft goed geluisterd naar de critici van de PvdA. Kort na de nederlaag van 2002, binnen de partij ook wel 'de dreun' genoemd, belegde Bos een serie evaluerende bijeenkomsten 'vol vrolijke zelfkastijding' waar buitenstaanders als Gerard van Westerloo harde noten mochten kraken. Bos trok zich de kritiek aan. Zozeer zelfs dat jaren later sommige prominente partijgenoten genoeg zeggen te hebben van de 'wij-zijn-niks-cultuur'. Zelfkritiek, kom er maar eens om in politiek Den Haag. Het is een eigenschap die Bos razend populair maakt binnen de partij en bij de kiezers. Sinds een jaar scoort de PvdA in de peilingen rond de vijftig zetels; dat is historisch gezien het hoogst haalbare en al twintig jaar niet meer voorgekomen. Zelfs met de anderhalf jaar die nog resten tot aan de volgende landelijke verkiezingen lijkt de voorspelde race tussen Balkenende en Bos gelopen. En als Hans Wiegel inderdaad een gooi durft te doen naar het premierschap, ligt een race Bos-Wiegel so wie so meer voor de hand. Of zijn er nog andere horden die Bos moet nemen op weg naar het torentje?
1 Het zoet van Balkenende
De economie trekt aan en het kabinet kan na een onwaarschijnlijke reeks impopulaire maatregelen weer cadeautjes gaan uitdelen. Dat bleek al op Prinsjesdag. Zalm sprak van het zoet na het zuur; van meer geld voor kinderopvang, afschaffing van het lesgeld voor zestien- en zeventienjarigen en een hogere zorgtoeslag. Het door links voorspelde rampscenario rond de invoering van het nieuwe ziektekostenstelsel bleef uit, de beurs trok weer heel hard aan, en de huizenmarkt stortte ook al niet in. Nederlanders beginnen de toekomst weer vrolijk in te zien, peilde het CBS, en aangezien ze de laatste jaren erg kort van memorie zijn, zou het zoet van Balkenende en Zalm het zuur wel eens snel kunnen doen vergeten. Volgens communicatie-expert Dig Istha, die in het verleden de campagne van de PvdA begeleidde en nog steeds mediatrainingen geeft aan PvdA'ers, is er een causaal verband tussen de aanhang van de Partij van de Arbeid en de stand van de economie. 'Mensen voelen zich daar meer thuis in economisch onzekere tijden. Dat is altijd zo geweest.' Is het denkbaar dat Bos ondanks de solide vijftig zetels in de peilingen straks hetzelfde lot ten deel valt als destijds George Bush senior? Die begreep maar niet waarom hij, ondanks zijn succes in Irak, afstevende op een verkiezingsnederlaag, totdat Clinton het hem bij ieder treffen in begon te wrijven: 'It's the economy, stupid'. Het zal moeilijk worden voor Bos om te weerleggen dat de oogstjaren niet het gevolg zijn van de ingrepen van dit kabinet. Het grootste gevaar voor Bos is de zelfgenoegzaamheid, zeggen zijn politieke vrienden. Want die vijftig zetels in de peilingen moeten nog wel verzilverd worden. CDA-oudgediende en politiek commentator Hans Hillen gelooft er niet in. 'Het zijn parkeerplaatsen', zegt hij. 'Er is een enorm aantal onzekere kiezers, ik schat de hele groep op 50 tot 60 zetels. Bos mag zich rechtmatig niet meer dan 35 zetels toe-eigenen, dat is zijn natuurlijke aanhang. Daarmee heeft hij er twaalf winst ten opzichte van de verkiezingen van 2002, die je als de echte peiling moet zien. Want die 42 zetels in 2003 waren louter een reactie op het uiteenspatten van de LPF. Alles tussen de 20 en 40 is mogelijk, maar in die vijftig geloof ik niet.' Ook Ruud Koole, die in december afscheid nam als PvdA-voorzitter en die samen met Bos voor de vernieuwing van de partij tekende, rekent zich niet rijk. 'In december 2002 haalde de SP ons nog in in de peilingen. Maar drie weken later waren al die ontevreden kiezers teruggekomen. Het was het terugkaatseffect. Die slinger kan ook weer de andere kant op slaan. Door een incident. Een aanslag, zoiets.' Maar ook zonder incident zou het oogstjaar van Balkenende ervoor kunnen zorgen dat CDA en PvdA wat het aantal zetels betreft weer naar elkaar toe kruipen. En met een beetje winst komt Bos er niet, zijn partij zal de grootste moeten worden, wil hij zijn ambitie waar kunnen maken. Met het CDA als grootste partij en de PvdA als coalitiepartner, zal hij niet in de regering gaan zitten.
2 De outsider
De bliksemsnelle opkomst van Pim Fortuyn is het grootste trauma in de geschiedenis van de PvdA. De partij nam ineens afscheid van een hele generatie politici. Kan zoiets weer gebeuren? De onvrede met de Haagse politiek is nog steeds wijd verbreid, merkt Bos tijdens zijn bezoeken aan koffiehuizen en markten. Een nieuwkomer kan daar slim op inspelen. Dat het trauma er nog goed in zit, bleek toen Wouter Bos de partij van Peter R. de Vries bijna doodknuffelde. Een slimme strategie, want misschien was de omarming door Bos wel de doodskus voor de ambitieuze crimefighter. In de wederopstanding van de LPF gelovenmaar weinigen. Leefbaar Rotterdammer Marco Pastors, de mogelijke lijsttrekker, heeft nog niet laten merken dat hij een programma zou kunnen uitdragen. Zijn focus op de islam lijkt overleefd nu alle partijen, de PvdA incluis, zich van hun strengste kant tonen. Maar hoe zit het met de kansen van het 'ongeleide projectiel' Geert Wilders, is die ook al afgeschreven? Socioloog en kritisch PvdA-lid Dick Pels denkt van niet. 'We hebben lang niks van hem gehoord, op dat malle voorstel voor een boerka-verbod na. Maar nu hij zich verbonden heeft met de conservatief Bart Jan Spruyt, zou dat wel eens kunnen veranderen. Spruyt spreekt weliswaar niet aan, maar het is wel een denker. En met Wilders is het omgekeerd. Beauty en brains, dat is toch wat je nodig hebt.' Intern heeft Bos al helemaal niets te vrezen. Weliswaar is er een mogelijke tegenkandidaat in de persoon van Paul Scheffer, die het debat over de multiculturele samenleving bij de intelligentsia aanzwengelde en Bos nu een slappe houding tegenover nieuwkomers verwijt. Maar algemeen wordt de intellectualistische Scheffer weinig kans toegedicht. Het grootste gevaar voor Bos schuilt misschien nog in de VVD, nu Van Aartsen Hans Wiegel wil als running mate en premierkandidaat. Volgens opiniepeilers zouden de liberalen met het antiquarische erelid kunnen rekenen op liefst 36 zetels, tegenover zestien onder Van Aartsen. Maar Wiegel heeft weinig met de harde lijn van Verdonk, en kan bovendien niet door een deur met Hirsi Ali. Dat levert interne twisten op, die Bos alleen maar in de kaart kunnen spelen.
3 De PvdA is te links
Integendeel. Het beeld van de PvdA als een club rooie rakkers, zoals je dat in De Telegraaf nog wel eens aantreft, is een anachronisme geworden. Waar het vorige beginselmanifest van de socialisten nog radicaal antikapitalistisch van toon was, begint het nieuwe, in 2005 onder Bos totstandgekomen manifest met het woord vrijheid en komt socialisme er niet meer in voor. Bos vormde de PvdA de afgelopen jaren samen met partijvoorzitter Ruud Koole om tot een heuse middenpartij. Dat moest ook wel. Het grootste deel van de kiezers behoort tot de nieuwe middenklasse. Sinds Pim Fortuyn is dat deel, goed voor veertig tot vijftig zetels, op drift geraakt. Bos begrijpt goed dat hij zich daarop moet richten. Ook citeert hij journalist Gerard vanWesterloo die de PvdA-top voorhield dat de nederlaag van 2002 vooral te wijten was geweest 'aan de achteloosheid waarmee u hun sores onder het tapijt hebt geveegd'. Het is duidelijk dat Bos, zonder op al te veel tenen te willen trappen, zijn partij voorhoudt dat het tijd wordt de verwaarloosde middengroepen weer te omarmen. Veel van de keuzes die Bos maakt, zijn dan ook een afrekening met de fouten van de PvdA uit het verleden. In zijn boek Dit land kan zoveel beter bepleit hij bijvoorbeeld een strenge variant van de verzorgingsstaat, waarin uitkeringsgerechtigden werk moeten accepteren. Ook ziet hij de noodzaak van langer werken om de vergrijzing te kunnen opvangen, een opvatting waarmee hij duidelijk afstand nam van de vakbeweging. Hij is voorstander van een streng immigratie- en integratiebeleid. Marktwerking en liberalisering, ook in de zorg, wil hij niet terugdraaien. Hij merkt er slechts over op dat het publieke belang wel gewaarborgd moet blijven, net als VVD en CDA dat doen. Dat hij geen vijand is van het bedrijfsleven, bewees hij als staatssecretaris al met het verlagen van de winstbelasting. Voor links valt er in het boek van Bos weinig meer te halen dan ronkende open deuren ('Kiezen we voor de neerwaartse spiraal van de somberheid of voor de dynamiek van de hoop? Ik kies voor het laatste'), een discussie over de hypotheekrenteaftrek, een greencard-systeem voor immigranten; onderwerpen waar ook aan de rechterkant geen taboe op ligt.
4 Bos heeft geen visie
Een veelgehoord en goedkoop argument van Bos' tegenstanders is dat hij een politieke Barbie is, een mooie kop zonder inhoud. Van binnen de partij komt die kritiek in een iets andere verpakking. Oud-PvdAKamerlid Marja Wagenaar verwijt Bos dat hij het 'politiek cafetariamodel' aanhangt. Voor elk wat wils dus. Minder regels, maar ook een brede publieke sector. Een streng integratiebeleid, maar ook 'de boel bij elkaar houden'. Aardig voor het bedrijfsleven én aardig voor het milieu. Toch maken al die keuzes volgens ingewijden wel degelijk deel uit van een consistent ideologisch verhaal. Bos' politieke ideologie lijkt verdacht veel op die van zijn grootste politieke tegenstander Jan Peter Balkenende, zegt politicoloog Jouke de Vries, PvdA-adviseur en Bos' tegenstrever bij de fractieleidersverkiezing in 2002. Zo wil ook Bos bruggen bouwen tussen groepen die nu steeds verder uit elkaar dreigen te raken. Dat ligt heel dicht bij het communautarisme van Etzioni, de grote inspirator van Balkenende. Eigenlijk had Balkenende wat dat betreft het beste verhaal, maar hij wist het niet uit te dragen. Die heeft zich nu maar helemaal teruggetrokken, waarschijnlijk in de troostende gedachte dat de geschiedenis een gunstig oordeel over hem zal vellen.' Wouter Bos kan natuurlijk niet met hetzelfde verhaal komen als Balkenende. Daarom hamert hij er bijvoorbeeld op dat de premier te veel zijn oren heeft laten hangen naar conservatieve liberalen, die alleen het onderdeel 'eigen verantwoordelijkheid' uit het hele verhaal plukken en als excuus gebruiken om collectieve voorzieningen af te breken. Socioloog en kritisch PvdA-lid Dick Pels denkt ook dat Bos eigenlijk hetzelfde ideologische verhaal vertelt als Balkenende, maar dat op een veel eigentijdser manier invult, met de nadruk op saamhorigheid en mededogen. Hij spreekt bijvoorbeeld voortdurend over 'bindend leiderschap' als tegenhanger voor het 'macholeiderschap' van het huidige kabinet. Dat bindend leiderschap dat Bos voor ogen heeft, is een rode draad in zijn boek. Het klinkt wat vaag, maar het is volgens De Vries wel degelijk een goede positionering tegenover Balkenende die in plaats van premier voor alle mensen een premier voor een klein ideologisch smaldeel werd. Daarmee heeft hij volgens Pels de tijdgeest veel beter in de gaten heeft dan zijn politieke tegenstanders. 'De kiezers geloven nu wel dat de nieuwe strengheid goed in de steigers staat. Maar ze zien ook dat de grenzen daarvan in zicht komen. Ze willen niet naar een Amerikaanse samenleving.' Wouter Bos, concludeert Pels, 'is eigenlijk een betere Balkenende.'
5 Bos wordt ongeloofwaardig
Visie of niet, een geloofwaardigheidsprobleem zou Bos wel parten kunnen gaan spelen. Zoals dat bijna al gebeurde bij de grote vakbondsdemonstratie tegen de kabinetsplannen in oktober 2004, toen de PvdA pas op het laatste moment aanschoof. Bos nam een risico door zich te engageren met het oude socialisme en het oude-mannenimago van de vakbond, maar deed het toch omdat de demonstratie een kans bood om ook de achterban van de tegenstander te bereiken. Maar een volgende keer zal Bos het moeilijker krijgen om uit te leggen waarom hij er niet bij zal zijn, denkt politiek commentator en CDA-coryfee Hans Hillen: 'Bos' keuze voor de middenpositie komt hem bij de traditionele achterban wellicht op het verwijt te staan dat hij geen kleur heeft en geen keuzes durft te maken.' Maar ook binnen de partij ligt dit gevaar op de loer, denkt PvdA-adviseur Jouke de Vries: 'De partij is op een aantal issues een verdeeld huis. De onderwijspolitiek ligt bijvoorbeeld gevoelig. Bos wil afstand nemen van het beleid tot nu toe, maar er zitten nog genoeg mensen in de partij die daaraan mee hebben gebouwd. Integratie is een ander twistpunt.' Tot nu toe bleef de linkervleugel van de partij akelig stil, terwijl er aan die zijde toch heel wat grieven moeten bestaan tegen Bos' nieuw-realistische koers. Toen Bos zich onlangs uitsprak tegen linkse samenwerking, kwam er geen wanklank, zelfs niet van partijleider Michiel van Hulten, een verklaard voorstander van linkse samenwerking. De hervorming van de partij is halverwege, stelt ex-minister en partijveteraan Bram Peper. 'De conservatief linkse krachten houden zich koest omdat Bos zo succesvol is, maar ze zitten nog overal.' Het afstemmen van de gekozen burgemeester in de Eerste Kamer was volgens hem een zware nederlaag voor Bos. 'Toen lieten ze hem even in het zand bijten, zo maakten ze duidelijk dat hij niet in alles zijn zin krijgt.' Ook het wegsturen van Leefbaar Rotterdam-wethouder Pastors ziet hij als een conservatieve overwinning. 'In Rotterdam is de vernieuwing nog niet echt doorgedrongen. Het is typisch weer die oude betweterigheid van de PvdA om iemand weg te sturen die iets zegt wat driekwart van de bevolking vindt. De PvdA is nog steeds geen echt leuke partij.' De huidige regeringspartijen zullen tijdens de verkiezingscampagne zeker proberen de populaire Bos en zijn arrogante partij uit elkaar te drijven. 'Je stemt op Bos, maar krijgt De Vries er gratis bij', stelde D66-Kamerlid Bert Bakker onlangs al in een interview. Peper: 'Wouter Bos zal bij de samenstelling van de fractielijst een flinke vinger in de pap moeten hebben. Alleen als hij daar veel nieuwelingen binnenhaalt, zoals nu in de Rotterdamse PvdA fractie is gebeurd, zorg hij ervoor de vernieuwing echt beklijft.' Die nieuwelingen zoekt Bos wellicht onder de PvdA-wethouders in de grote steden, met wie hij per e-mail nauw contact onderhoudt. Mensen als Dominic Schrijer van de Rotterdamse deelgemeente Charlois, Hans Spekman in Utrecht en Paul Depla in Nijmegen zijn zijn ogen en oren in de oude wijken. Geen ideologen, maar mensen van de praktijk, die vooral kijken naar het concrete effect van Haags beleid. Volgens deze Bos-getrouwen heeft er in de partij wel degelijk een echte omslag plaatsgevonden. 'PvdA'ers konden nogal eens superprincipieel doen over privacy. Dat is een luxe standpunt, waar je in de achterstandswijken niet veel mee aan kunt. Bos heeft mensen ervan kunnen overtuigen dat dingen als cameratoezicht en preventief fouilleren soms noodzakelijk zijn om de leefbaarheid in stadsbuurten te verbeteren.' De keuze voor hard én sociaal overstijgt de oude links-rechts-tegenstelling, vinden de wethouders. De PvdA moet vooral niet meer pretenderen de wijsheid in pacht te hebben, maar samen met mensen uit de wijken zoeken naar oplossingen, zegt Schrijer.
6 Bos is geen echte leider
Bos zegt een leider te willen zijn die vooral luistert en op zoek is naar consensus, een leider die openstaat voor iedereen. 'Dat brengt hij al vanaf het allereerste begin in praktijk', zegt Dominic Schrijer. De Rotterdamse deelraadswethouder herinnert zich zijn eerste contacten aan het eind van de jaren negentig. 'Toen was het helemaal niet gebruikelijk dat je als simpel lokaal bestuurder in overleg trad met de Kamerfractie. Bos hoorde dat ik was afgescheept door de woordvoerder grotestedenbeleid en maakte toen zelf een afspraak met mij. Ook als staatssecretaris van Financiën bleef hij heel goed benaderbaar.' 'Hij geeft veel vrijheid, veel meer dan onder Kok', zegt Nijmegenaar Paul Depla. 'Toen waren we vast en zeker op het matje geroepen vanwege onze plannen voor een links college, nu konden we gewoon onze gang gaan.' Ook Kamerleden roemen de vrijheid die Bos hun laat. Waren ze onder de dictatuur van Melkert verworden tot angstige wezels, nu kunnen ze volop initiatief nemen zonder dat ze toestemming aan de grote leider hoeven te vragen. 'Bos laat wel heel veel bloemen bloeien', constateert Bram Peper enigszins cynisch. 'Hij wil gewoon dat zo veel mogelijk PvdA-leden de verandering meemaken', denkt Depla. 'Je hebt leiders die maar doordouwen en vervolgens in hun eentje in Rome aankomen, Bos wil dat iedereen er arriveert.' Hij is open en geduldig, wordt zelden of nooit kwaad, zeggen ingewijden. En er is nog een opvallend aspect aan het leiderschap van Bos; hij heeft (nog) geen coterie van vertrouwelingen rond zich verzameld. De PvdA-leider werkt met steeds wisselend samengestelde groepen. 'Hij moet toch echt eens Machiavelli ter hand nemen', verzucht Peper. 'Zeker in een partij als de PvdA draait het om macht. Hij staat nu wel erg alleen en dat kan hem als het even tegenzit in de peilingen lelijk gaan opbreken. Als leider heb je nu eenmaal mensen nodig waarop je honderd procent kunt vertrouwen, die je een spiegel voorhouden en echt de waarheid durven te zeggen.' Bos is slim, sociaal intelligent en heeft charisma. Hij heeft ruime ervaring in het bedrijfsleven en de politiek. 'Veel meer ervaring dan Balkenende toen die premierwerd', zegt Peper. Toch ontbreekt volgens hem één succeselement: Bos heeft nog nooit een crisis meegemaakt. 'Het is toch een beetje een zondagskind in de politiek, nog nooit zijn z'n nieren écht geproefd. Het Nederlandse volk wil een leider waarbij ze het gevoel hebben: als de nood aan de man komt, is ons lot bij jou in goede handen. Bij Bos weet je dat nog niet.' Bij een crisis binnen of buiten de partij, als het de komende anderhalf jaar even tegen zit, dan komt er echt op aan, meent Peper. 'Als hij dan laat zien dat hij tegen de druk bestand is, dan is hij een echte leider.'
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Weekblad archief'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
W.J. Van Klink | 29 april 2006 (11:18)
Wouter Bos moet van de pre-pensioen afblijven.
De legale zakkenvullers aan banden leggen.
Mensend in de pre-pensioen leeftijd hebben niet alleen commissariaat om genoegelijk bij te schnabbelen. Na een arbeidzaam leven zitten ze meestal in de mantelzorg voor een familielid, een kennis of vriend.
De Oost-Europese werknemers onder de Nederlandse wetgeving plaatsen met een redelijk loon en belastingheffing.
mikkie coenraadts | 4 september 2006 (11:21)
Wouter Bos, pak de kinderbijslag aan als je durft. Dat levert pas wat op en laat de ouderen met rust. 7 kinderen en dan kinderbijslag, elk jaar lekker op vakantie ervan, sommige rijden ervan in een nieuwe auto. Lachen toch. En maar door fokken!!!Gaat sneller dan werken.
jan snijder | 27 oktober 2006 (13:12)
In de achterkamertjes van de Haag is ooit besloten tussen CDA en VVD dat er nóóit meer een PvdA kabinet mág komen, dat er nóóit meer een "arbeiders" partij de scepter zal mogen zwaaien om reden van de zelfbescherming van de rijken in ons land. Op Bilderbergconferenties (die geheime conferenties die worden gehouden door de machtshebbers "kapitalisten" in ons land) word gelobbyd over het inperken van de zeggenschap van de gewone burger.
En wij praten alleen maar over hoe goed Wouter Bos als leider zou zijn ?? Ik doe een oproep aan de PvdA in het algemeen en aan Wouter in het bijzonder, trek je Che geruilla pakkie an en donder die uitvreters daar in den Haag van dat pluche af man, ze maken ons hele land kapot en brengen ons weer aan de bedelstaf, laten de gaarkeukens terugkeren (maar noemen het nu voedselbanken) en onderdrukken het volk met alle macht die ze bezit.
Schop die politieke rechtse duivels uit het land, help ons, we gaan naar de hel met dit belijd, een hel waarin alleen grote onrechtvaardigheid zal blijken te overwinnen en het kapitalisme steeds erger wordt, een hel die ook wel "Amerikaans voorbeeld" genoemd wordt.
wim roeleveldt | 13 februari 2007 (14:05)
Slap dat Wouter Bos is gezwicht voor de wens van André Rouvoet om ambtenaren van de burgerlijke stand die géén huwelijk willen sluiten tussen twee homo's een uitzonderingspositie te geven.
|
