Europa, best onbelangrijk

 Deel dit artikel

Volgende week kiest Europa een nieuw parlement. Dat vervolgens vier jaar lang vrijwel nergens over mag beslissen. 'De pretenties zijn groter dan de verdiensten.'

• Woud van afspraken en bepalingen
• Hoeveel bepaalt Europa werkelijk?
• Bedrijven en boeren
• Alleen adviseren
• Relatie dagelijks leven
• Machteloos
• Besluiten voor burgers

Woud van afspraken en bepalingen

Sociaal. Veilig. Welvarend. Sterk. Het is niets dan goeds dat Europa dezer dagen wordt toegewenst. Er is geen verkiezingsprogramma, van de Europese liberalen, christenen of socialisten, waarin niet met deze termen wordt gestrooid. Maar wie verder leest dan de vetgedrukte koppen, weet zich weldra omringd door een donker woud van 'communautaire afspraken', 'aanbevelingen' en 'richtlijnen', die volgens de europarlementariërs dringend moeten worden 'aangepast', 'herzien' of 'aangescherpt'. Een straaltje zon, in de vorm van originele, nieuwe voorstellen dringt nauwelijks door het bladerdek.

Dat is niet vreemd, want het Europees Parlement heeft, als het om veiligheid, sociaal beleid, criminaliteit of de euro gaat, niet veel te vertellen. Een voorbeeld: het terrorisme dient ferm bestreden te worden, vindt de Europese Volkspartij (christelijk). Wie kan daar tégen zijn? Maar lees eens hóe de christen-democraten in het Europees Parlement het monster willen tackelen: door slachtoffers van terroristische handelingen adequaat te compenseren; door instellingen die belast zijn met het bestrijden van terrorisme onder democratisch toezicht te plaatsen; door in Europa een gezamenlijke definitie van terrorisme te ontwerpen -- enzovoort. Voorstellen waar geen terrorist van wakker zal liggen en die eigenlijk verhullen dat het Europees Parlement niet bij machte is de Europese burgers te beschermen.

Een ander voorbeeld: de sociaal-democraten willen een socialer Europa. Prima, maar Brussel gaat helemaal niet over de sociale zekerheid in de lidstaten. Dus maakt de PvdA noodgedwongen de volgende ingewikkelde omweg in haar Europese verkiezingsmanifest: 'Waar de Europese Unie wel een eerste verantwoordelijkheid heeft (zoals ten aanzien van de interne markt en het mededingingsbeleid), moeten Europese regels en afspraken geen negatief effect hebben op sociaal beleid en sociale zekerheid.'Geen negatief effect is, kortom, het hoogst haalbare. Een europarlementariër die roept dat hij Europa socialer gaat maken, is vergelijkbaar met een vakkenvuller bij Albert Heijn die tegen iedereen pocht dat híj bepaalt wat de mensen 's avonds eten.

Hoeveel bepaalt Europa werkelijk?

'Europa, best belangrijk', is de slogan waarmee de Nederlandse overheid haar burgers naar de Europese stembus probeert te lokken. Maar hoe belangrijk is Europa werkelijk? Niemand weet precies hoeveel procent van de nationale wetgeving uit Brussel komt. Zestig procent? Zeventig procent? Dertig procent? 'Ik zou er geen slag naar durven slaan', zegt Wim Voermans, hoogleraar bestuursrecht in Leiden. De Vereniging voor Wetgeving en Wetgevingsbeleid had hem gevraagd uit te zoeken hoe de vlag er nu bij hangt, met de nieuwe Europese Grondwet in het verschiet. 'Ik heb stad en land afgebeld: ministeries, het europarlement, de Europese Commissie -- niemand kon antwoordgeven.'

Een recent onderzoek in Denemarken stelt dat 'minder dan een derde' van de Deense wetgeving door Brussel is geïnspireerd. 'In Nederland variëren de percentages die genoemd worden tussen de dertig en zeventig', zegt Voermans. 'Europarlementariër Ria Oomen heeft het over dertig procent, omdat ze de burgers niet wil afschrikken. Maar euroscepticus Hans van Baalen van de VVD roept zeventig procent, want hij vindt dat de macht van Brussel moet worden ingeperkt.'

Meten is moeilijk, omdat nationale wetten soms alleen een beetje hoeven te worden aangepast op last van Brussel. En worden het daardoor meteen 'Europese' wetten? 'Het enige houvast dat we hebben, is de papierberg', zegt Voermans. 'In Nederland worden jaarlijks zo'n dertigduizend pagina's wetsteksten geproduceerd. De EU heeft tot nu toe slechts tachtigduizend bedrukte vellen afgescheiden; dat is twee keer de Nederlandse jaarproductie -- en daar heeft ze 44 jaar over gedaan! Zo bezien valt het aandeel van Brussel dus wel mee.'

Bedrijven en boeren

Het líjkt misschien alsof Europa zich overal mee bemoeit, maar in werkelijkheid bestaat het overgrote deel van de Europese regelgeving uit nogal technische voorschriften op enkele specifieke gebieden, zoals de landbouw, de interne markt en het milieu. Met deze relativering gooide het gerenommeerde Instituut Clingendael vijf jaar geleden -- vlak voor de vórige Europese verkiezingen -- een steen in de vijver. 'Sindsdien is de situatie niet wezenlijk veranderd', zegt politicoloog Alfred Pijpers, die bij Clingendael onderzoek doet naar de EU. 'Voor bedrijven en boeren zijn de Europese regels vreselijk belangrijk, maar de burger merkt er weinig van.'

Ondernemingen en boeren worden geconfronteerd met Europese fusiebeperkingen, milieuregels en landbouwvergunningen. De burger vindt in Brussel weinig van zijn gading. Op voor de burger belangrijke gebieden als de sociale zekerheid, het onderwijs, de medische zorg, de volkshuisvesting, infrastructuur of de ruimtelijke ordening heeft de EU nauwelijks zeggenschap. 'En áls Europa een beslissing neemt waar de burger wat aan heeft, zoals over de veiligheid van kinderzitjes', zegt Pijpers, 'kun je je nóg afvragen wat het nut van Europa is, want dezelfde veiligheidsvoorschriften hadden ook in Den Haag gemaakt kunnen worden.'

Machtig is de Europese Commissie evenmin. Niet in de klassieke zin des woords. Ze ontbeert de traditionele dwangmiddelen van natiestaten: belastingheffing, een leger, politie, gevangenissen. Ook financieel is de EU een dwerg: de begrotingen van de lidstaten bij elkaar opgeteld zijn 25 keer zo groot als de totale uitgaven van de EU. Daar komt nog eens bij dat Europese voorschriften meestal ook nog eens nauwelijks afwijken van bestaande nationale normen -- wat niet zo vreemd is omdat de regeringen van de lidstaten een belangrijke stem hebben in de totstandkoming van de Europese regels.

Alleen adviseren

Als de EU als gehéél al weinig doet of kan doen voor de burger, hoe groot is dan nog de rol van het Europees Parlement? Sinds het Verdrag van Maastricht (1993) heeft het parlement medebeslissingsrecht (co-decisie) op een aantal terreinen. Dat wil zeggen dat de Europese Raad van Ministers (de ministers van de lidstaten) op deze gebieden eerst overeenstemming moeten bereiken met het parlement voordat er een besluit kan worden genomen.

Vorig jaar zijn er in Brussel 1593 maatregelen afgekondigd (837 'verordeningen', 121 'richtlijnen' en 635 besluiten' en 'beschikkingen'), aldus het jaarverslag van de Europese Commissie. Slechts in 85 gevallen had het Europees Parlement door co-decisie een vinger in de pap -- dat is vijf procent! In 81 procent van de gevallen hakte de Europese Commissie de knoop door en in 14 procent van de gevallen hadden de Europese ministers het laatste woord.

Met andere woorden: 95 procent van de besluitvorming in Europa ging vorig jaar buiten het europarlement om. Op de meeste gebieden waar de burger iets van Europa verwacht,mag het parlement alleen adviseren. Zoals over de veiligheid, het strafrecht, de belastingen, handelspolitiek, terrorisme, buitenlands beleid, defensie, asiel, migratie, criminaliteit en het omvangrijke economisch en monetair beleid. Vorig jaar heeft het parlement 129 keer advies gegeven bij wetgeving op gebieden waar ze geen co-decisie heeft. Maar een oud-ambassadeur van Nederland bij de EU vertelt dat hij zich uit zijn lange loopbaan niet één geval kan herinneren waarbij de Raad van Ministers tijdens de afhandeling van het wetsvoorstel had gerefereerd aan het advies van het parlement. 'Dat advies zit helemaal onderaan in het dossier, daar kijkt nooit iemand naar.'

Relatie dagelijks leven

Maar kwantiteit zegt niet alles. Misschien wel belangrijker is de kwaliteit -- de inhoud -- van de besluiten die door het europarlement zijn genomen. Wat ging er door de handen van de europarlementariërs? Intermediair raadpleegde alle jaarverslagen van het parlement en de Commissie sinds de vorige verkiezingen in 1999 en selecteerde de wetgeving waarin het parlement een stem heeft gehad én die een duidelijke relatie heeft met het dagelijkse leven en werk van Europeanen. Het blijken vooral politiek minder beladen kwesties die op het bordje van de parlementariërs belanden. Zoals de interne markt, vervoer, onderwijs, cultuur, gezondheid, R&D en milieupolitiek.

Het drukste waren de parlementariërs in de commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid. Zij kregen 117 dossiers voor hun kiezen -- 29 procent van alle co-decisiezaken. Daarna volgden de Commissie regionaal beleid, vervoer en toerisme (18 procent) en de Commissie juridische zaken en interne markt (12 procent). Milieu raakt vooral het bedrijfsleven (hoewel de burger natuurlijk profiteert). Consumentenbescherming gaat over zaken als garantieperiodes en ingrediënten in voedingsmiddelen. Sociaal beleid in het parlement beperkt zich tot het lot van werkende mensen -- wao'ers, aow'ers, pensioengerechtigden en werklozen hoeven hun hoop niet op Brussel te vestigen.

Gezondheidszorg gaat niet over het stelsel, de kosten, de pil in het ziekenfonds, maar over voorschriften met betrekking tot de omgang met bloed, weefsel en organen. Vervoer gaat niet over de bestrijding van files, maar over zeevaart en de controle over het luchtruim. Hoe gaan we om met de gestage stroom immigranten naar Europa? En met terroristen? En met straatbenden? Wat doen we tegen stijgende prijzen, oplopende werkloosheid, afkalvende pensioenen? Het europarlement debatteert er wel regelmatig over, maar is niet in staat er iets aan te veranderen.

Machteloos

Het is de 'schuld' van de nationale regeringen dat het Europees Parlement zo machteloos is. Ze laten de besluitvorming liever over aan de Raad van Ministers. Daar zijn ze namelijk zélf de baas. Natuurlijk zou de Raad het parlement bij álle besluitvorming kunnen betrekken -- het parlement strijdt daar al voor sinds zijn oprichting bijna vijftig jaar geleden -- maar in alle Europese regeringscentra blijft de deur op slot, ook in Den Haag. Dit wordt wel het 'democratisch deficit' genoemd. De aanstaande Europese Grondwet verandert daar heel weinig aan. Het Europees Parlement kan geen wetsvoorstellen doen, zoals de Tweede Kamer. Het europarlement heeft ook geen regering tegenover zich, waartegen ze oppositie kan voeren. Daarom is het in Straatsburg en Brussel -- waar het parlement afwisselend vergadert -- nooit echt spannend. De debatten gaan vaak over nogal slaapverwekkende zaken als de interne markt, landbouwpolitiek, staalquota of het liberaliseren van de goederentreinen.

Geen wonder dat nu en dan bij europarlementariërs de verleiding binnensluipt om aandacht te trekken met zaken die niet op hun bordje liggen. Almeerse werklozen moeten aan de slag als seizoenskrachten in de biologische landbouw. Dat vindt europarlementariër Herman Vermeer, nummer vijf op de lijst van de VVD voor een nieuwe ambtstermijn in Europa. Almere? Werklozen? Een ander doorgewinterd parlementslid, Ieke van den Burg (nummer zes voor de PvdA) schrijft in haar nieuwsbrief: 'Belangrijk thema voor mij is de manier waarop werknemers uit de nieuwe lidstaten [...] worden ingezet. Vrij verkeer van werknemers is prima, maar verdringing door oneigenlijke loonconcurrentie natuurlijk niet!' Maar ja: de toelating van werknemers is bij verdrag geregeld. Elke 'oude' lidstaat (zoals Nederland) mag gedurende zeven jaar zélf bepalen in hoeverre ze de toestroom van arbeidskrachten uit de nieuwe EU-landen beperkt of afstopt. Daar komt geen europarlement aan te pas. Het is alsof een kandidaat bij de gemeenteraadsverkiezingen campagne voert om de aow in Nederland te verhogen.

Het werkelijke probleem is volgens Pijpers van Instituut Clingendael dan ook niet dat het europarlement weinig macht heeft, maar dat 'het dóet alsof het wél veel macht heeft'. 'Dat de pretenties groter zijn dan de verdiensten.' En dus is er ook geen 'democratisch tekort' in Europa. 'De burger interesseert zich maar matig voor wat er in Brussel gebeurt. Maar doordat het belang van Brussel zo wordt opgeblazen, lijkt het alsof er een democratisch probleem is.' Wat dat betreft vindt hij de slogan: 'Europa, best belangrijk' nog niet zo slecht gekozen. 'Er schuilt iets relativerends in. Je hebt de neiging de zin af te maken: Europa, best belangrijk...maar Den Haag is belangrijker!'

Besluiten voor burgers

De besluiten van het Europees Parlement met een belang voor de burger (1999-2003):

Aansprakelijkheid voor producten met gebreken
Alcoholpercentage (maximum in het bloed van voertuigbestuurders)
Arbeidstijden (rijdend personeel)
Arbeidstijden (algemeen)
Asbest (op het werk)
Auteursrechten
Betalingsachterstanden (bestrijding)
Beveiliging kabelbanen personen
Bloed en donorweefsel (kwaliteitsnormen voor verwerking)
Broeikasemissierechten en uitvoering Kyoto
Chocolade (toelating van andere vetten dan cacaoboter)
Diploma's (wederzijdse erkenning van -)
Effectenuitgave (prospectus bij -)
Elektriciteits- en aardgasmarkt (uniforme -)
Elektrische en elektronische apparatuur (afgedankte -)
Europese Voedselautoriteit (oprichting van -)
Garanties en service na aankoop van consumptiegoederen.
Gelijke behandeling m/v op het werk
Genetisch gemodificeerde gewassen (traceerbaarheid van -)
Gevaarlijke stoffen (etikettering)
Gevaarlijke stoffen (vervoer)
Geweld tegen kinderen, jongeren en vrouwen (bestrijding)
Grensoverschrijdende betalingen (kosten)
Handel met voorkennis en marktmanipulatie
Hernieuwbare energie
Informatie en raadpleging van de werknemers
Ingrediënten in levensmiddelen (vermelding van -)
Levensmiddelenhygiëne
Luchtruim (één uniforme controle)
Olietankers (dubbelwandige uitvoering van -)
Omgevingslawaai
Overboeking (vergoedingen aan luchtreizigers bij -)
Overnamerichtlijn voor bedrijven
Passagiersschepen (veiligheidsvoorschriften voor -)
Persoonsgegevens (bescherming)
Persoonsgegevens (elektronische communicatieverwerking van -)
Postmarkt voor particuliere bezorgdiensten
Productveiligheid
Regeling afvoer autowrakken
Salmonella (bestrijding in voedsel)
Tabaksproducten (beperking van reclame en sponsoring)
Toegang van het publiek tot documenten EU
Toelating nieuwe EU-landen
Tunnels (minimumveiligheidseisen)
Uitstoot verontreinigende stoffen door motorvoertuigen en idem voor de grote stookinstallaties
Uitvindingen (octrooieerbaarheid)
Uitzendarbeid
Veiligheid werknemers bij een explosie
Veiligheidsgordels in auto's
Verkoop op afstand van financiële diensten aan consumenten.
Verpakking en verpakkingsafval
Verplichte achteruitkijkspiegel vrachtwagens
Vluchtelingen (integratie)
Voedselveiligheid (EU-aanpak)
Waterbeleid (gezamenlijk -)
Werknemers (bescherming bij insolventie van hun werkgever)
Zomertijd (uniform in alle EU-landen)
Zwemwater (kwaliteit)