Ruiken aan de ware

 Deel dit artikel

De parfumindustrie floreert. Volgens de Zwitserse bioloog Claus Wedekind is dat geen wonder: lichaamsgeuren bepalen onze partnerkeuze, en onze parfumkeuze kan daarbij helpen.

Al eeuwenlang parfumeren
Geuren spelen een grote rol
Genen en partnerkeuze
Genen en lichaamsgeur

Al eeuwenlang parfumeren
Het meest prestigieuze warenhuis in de Schotse hoofdstad Edinburgh is zonder meer Jenners op Princes Street. Wie daar naar binnen loopt, staat direct omringd door talloze deftige dames uit binnen- en buitenland die op de immense parfumafdeling niet terugschrikken voor soms wel honderden euro's voor een geurtje.

Vijfduizend jaar geleden parfumeerden Chinezen, Egyptenaren en Indiërs zich al met kaneel, sandelhout, jasmijn en roos, bestanddelen die de huidige parfumiers nog steeds gebruiken. Al meer dan vijfduizend jaar staan we ons voor een avondje uit dus al te besprenkelen, bespuiten of in te smeren met spulletjes die lekker ruiken. Of we daarmee onze lichaamsgeur proberen te verdoezelen of juist te versterken, is maar al de vraag; want we mogen dan vies zijn van onze eigen poep- en urineluchtjes, het zijn juist die bestanddelen die parfums exclusief en duur maken.

Mensen kunnen meer dan tienduizend verschillende geuren onderscheiden, baby's herkennen hun moeder aan de geur, en onze anatomie spreekt boekdelen: van alle primaten hebben mensen de meeste geurklieren, en waar die klieren in groten getale voorkomen, zoals de oksels, hebben we haren die onze lichaamsgeur versterken.

Geuren spelen een grote rol
Geuren, met andere woorden, spelen een immense rol in het menselijk leven. Zwitsers evolutiebioloog Claus Wedekind, op dit moment werkzaam aan de Universiteit van Edinburgh in Schotland, besloot uit te zoeken in hoeverre onze lichaamsgeuren onze partnerkeuze beïnvloeden en of daar bepaalde genen bij betrokken zijn. En samen met zijn collega Manfred Millinski ging hij recent een stapje verder: als genen bepalen hoe we ruiken en wie we als partner aantrekkelijk vinden, bepalen diezelfde genen dan wellicht ook wel welke parfums we lekker vinden? Wedekinds verbijsterende conclusie: er is een groep immuniteitsgenen die niet alleen bepaalt hoe we ruiken en wie we als partner kiezen, maar die zelfs bepaalt welk parfum we waarderen, zo vertelt hij onder het genot van een glas rode wijn op een donkere Schotse winteravond.

In wetenschappelijke kringen staat Wedekind bekend als 'de man van de T-shirts'. Begin jaren negentig namelijk besloot Wedekind, toen nog een kersverse promovendus en vol nieuwe ideeën, een aantal mannelijke studenten te vragen twee nachten in een T-shirt te slapen, waarna hij vrouwelijke studenten vroeg aan zes verschillende T-shirts te ruiken om te bepalen welke geur ze het meest aanstond. Ook typeerde Wedekind de immuungenen van de proefpersonen. Zijn conclusie toen: vrouwen kunnen aan de hand van lichaamsgeur bepalen, welk type genen een man heeft. Sterker nog: hoe beter die genen aansluiten bij die van henzelf, hoe aantrekkelijker de man.

Hoe raakte u geïnteresseerd in geuren?
'Tijdens mijn studie deed ik onderzoek naar seksuele selectie bij vissen, meer specifiek: bij blankvorens. Het idee daarachter was dat vrouwtjes mannetjes kiezen die resistent zijn tegen parasieten, en die keuze kunnen ze maken omdat resistente mannetjes voor hen mooier zijn dan niet-resistente mannetjes. Schoonheid bij deze vissen bestaat uit kleine knobbeltjes op de schubben. Ik besloot toen die knobbeltjes op te meten. En wat bleek: je kon die knobbeltjes als diagnose gebruiken; verschillende knobbeltjes hielden verband met verschillende parasieten. Toen dacht ik: misschien gaat het om meer dan schoonheid alleen; misschien halen vrouwtjes wel meer informatie uit mannetjes. Ik ben de bibliotheek ingedoken en kwam artikelen tegen die lieten zien dat muizen aan de hand van lichaamsgeur kunnen bepalen welke MHC-genen hun partners hebben.'

Waarom is het belangrijk te weten welke MHC-genen (zie kader) je partner heeft?
'Elke generatie worden de MHC-genen opnieuw gecombineerd. Ziekteverwekkers treffen dus elke generatie een nieuw setje MHC-genen, en dat maakt het heel moeilijk voor hen zich aan te passen aan het immuunsysteem. Vanuit evolutionair oogpunt is dat gunstig, omdat ziekteverwekkers zich steeds opnieuw moeten aanpassen. En het is dus ook gunstig om een partner te kiezen met een zo verschillend mogelijke set genen, want daardoor hebben je kinderen een nog diverser MHC.'

Genen en partnerkeuze Spelen die genen echt een rol bij menselijke partnerkeuze?
'Stel je de Zwitserse Alpen voor, waar mensen in kleine dorpjes en valleien wonen. Ze verhuizen niet vaak, dus ze wonen in één dorp voor vele generaties. Je zou dan verwachten dat beide ouders een gelijk MHC hebben, omdat ze verwant zijn. Maar je ziet juist het omgekeerde: in elke bestudeerde menselijke populatie hebben ouders een verschillend MHC. Dat is zo in Duitsland, Frankrijk, Italië, al kan ik me even niet herinneren of het in Nederland ook zo is.' (lacht)
'Dit kun je alleen verklaren met natuurlijke selectie of seksuele selectie. Bij natuurlijke selectie voorkomen ziekteverwekkers nakomelingen met uniforme MHC's: die hebben een hogere kans te sterven. Bij seksuele selectie kiezen mensen een partner met een zo verschillend mogelijk MHC, waardoor hun kinderen een nieuwe combinatie van die genen hebben, en meer ziekteverwekkers aankunnen. Het idee hierachter is dus dat evolutie ervoor zorgt dat kinderen steeds een nieuwe combinatie van MHC-genen hebben, waarmee ze een hele set van ziekteverwekkers kunnen bestrijden.'

Maar dat is nog geen bewijs.
'Nee, er waren experimenten nodig. Er was al een studie die aantoonde dat muizen elkaars MHC konden ruiken. Toentertijd was het MHC slechts bekend voor een klein aantal soorten: muizen, ratten, kippen en mensen. Oké, dacht ik, dan wordt de mens mijn modelorganisme.

'Omdat de vrouwelijke neus gevoeliger is - de achterliggende theorie van seksuele selectie zegt immers dat het de vrouwen zijn die kiezen - en omdat vrouwen hun oksels vaak scheren, dacht ik: ik laat de mannen T-shirts dragen, en de vrouwen ruiken. We gaven de mannen toen een T-shirt, parfumvrije zeep, parfumvrij wasmiddel en parfumvrije aftershave. En dan waren de regels: slaap alleen in een bed, geen seks, geen alcohol en geen sigaretten. Twee nachten lang. En dat voor studenten!' (lacht)
'En toen kwam de schok: we verzamelden de T-shirts, en ik rook helemaal niets! Alleen maar katoen: we hadden van die ongebleekte Greenpeace T-shirts. Gelukkig bleken de dozen met plasticfolie waarin we de T-shirts legden, de geur te versterken, dus uiteindelijk kon het experiment doorgaan zoals gepland. We hadden toen zes dozen per vrouwelijke student: drie van mannen met een van die vrouw verschillend, en drie met een zo gelijk mogelijk MHC. Dat konden we weten omdat we die genen van tevoren hadden getypeerd. En toen kwam het allemaal heel leuk uit: vrouwen vinden mannen lekkerder ruiken naarmate hun MHC meer van dat van henzelf verschilt.

'Tijdens het experiment vroeg ik de vrouwen ook of de geuren die ze roken hen herinnerden aan hun huidige partner of vorige partners. En dit was vaker het geval als het MHC verschillender was. Dat is indirect bewijs dat het MHC vandaag de dag, en niet alleen in het evolutionaire verleden, nog steeds partnerkeuze beïnvloedt. Tegelijk vond ik dat vrouwen die aan de pil zijn, een voorkeur hebben voor mannen met hetzelfde MHC-type.'

Maar wat betekent dat? Veel jonge vrouwen zijn aan de pil; kiezen zij de verkeerde partner?
'Niet noodzakelijkerwijs. Ik vroeg ze ook: probeer te herinneren of je aan de pil was toen je je partner ontmoette. De meesten antwoorden daarop met nee.

'Veel mensen hebben me gevraagd of als vrouwen beginnen met het slikken van de pil, ze dan de geur van hun partner onaantrekkelijk gaan vinden. Nou, dat is niet zo. Want hoewel de voorkeuren voor partners bepaald worden door genen, zijn er meer factoren die een rol spelen. Een sterke parfum 's ochtends in de bus is afschuwelijk, maar 's avonds in een leuk restaurant is het lekker. En als een geur hoort bij iemand die je graag mag, dan wordt die geur plezierig.'

Genen en lichaamsgeur Hoe bepalen genen eigenlijk lichaamsgeur?
'MHC-genen zelf kun je niet ruiken, dus er moet een indirect verband zijn. Een van de verklaringen is dat de genen in huidcellen tot uiting komen. Ieder persoon heeft een unieke huid, en dat betekent dat iedereen een unieke samenstelling van bacteriën heeft die op de huid leven en mede de geur bepalen.'

In uw eerste publicaties over dit onderwerp schrijft u dat het gebruik van parfums partnerkeuze zou kunnen verstoren. Is dat voor u de reden geweest om aan parfums te gaan werken?
'Het idee om iets met parfums te gaan doen, kwam van mijn collega Manfred Millinski. Hij overtuigde mij om samen uit te zoeken of onze MHC-genen ook bepalen welke parfums we lekker vinden ruiken. Ik was er vrijwel zeker van dat we nooit een verband zouden vinden tussen MHC en parfumvoorkeur - dat ging me echt te ver!

'Hoe dan ook, we stuurden verschillende geurmonsters, zoals vanille, jasmijn, sering en bergamot, naar studenten en analisten van de universiteit van Bern. De eerste keer stuurden we 36 geuren naar iedere proefpersoon, en twee jaar later herhaalden we het experiment met 18 geuren. We vroegen ze de geuren twee keer te ruiken. De eerste keer vroegen we ze of ze die geur zelf zouden willen gebruiken. De tweede keer of ze zouden willen dat hun partner die geur gebruikte. Het bleek nu dat de voorkeur voor eigen gebruik een verband heeft met MHC, maar de voorkeur voor het parfum van je partner niet. Hoe we dat weten? Als MHC verband houdt met welk parfum je lekker vindt, verwacht je dat mensen met gelijksoortig MHC een voorkeur voor dezelfde geuren hebben.

'Tegelijkertijd kwam uit dit onderzoek dat de proefpersonen geen duidelijke voorkeur hadden voor het parfum van de partner. De verklaring: het aantal mogelijkheden voor partners is gewoonweg veel groter.'

Partners met verschillende sets MHC-genen hebben dus verschillende voorkeuren voor parfums?
'Dat zou ik wel zeggen, ja.'

Dus als mijn partner en ik hetzelfde parfum gebruiken, moet ik me zorgen gaan maken?
Lacht. 'Dat weet ik niet. Weet je, een relatie verbreken is nogal iets! We weten sowieso eigenlijk nog veel te weinig om hierover zinnige uitspraken te kunnen doen. We hebben het hele verhaal nu bijvoorbeeld besproken in de context van het creëren van een zo divers mogelijk immuunsysteem om nieuwe ziekteverwekkers de baas te kunnen. Maar je kunt het hele verhaal net zo goed uitleggen in een context ter voorkoming van inteelt. Bloedverwanten hebben namelijk gelijkere MHC-typen dan mensen die niet verwant zijn. Door te kiezen voor een verschillend type MHC zou je dus inteelt kunnen voorkomen. Deze twee verklaringen zijn heel moeilijk van elkaar te onderscheiden.'

U wilt wel proberen uit te zoeken welke de juiste is?
'Ik denk dat beide een rol spelen. Maar eerst wil ik weten hoe zwangerschap de voorkeur voor geuren verandert. Het verschil dat we vonden in de voorkeuren van vrouwen die aan de pil zijn en vrouwen die niet aan de pil zijn, zou kunnen komen door hormonen die karakteristiek zijn voor zwangerschap (pilgebruik bootst in zekere mate de zwangerschap na - redactie). Als dat zo is, dan zou ik voorspellen dat vrouwen die aan de pil zijn dezelfde geurvoorkeuren hebben als zwangere vrouwen. 'Als je naar muizen kijkt, zie je dat zwangere muizen een voorkeur hebben voor gelijkere MHC's. Dat wordt vaak uitgelegd in een context van gezamenlijk nestelen: zwangere muizen vinden nauwe verwanten aantrekkelijk en ze komen dan samen in groepjes om te bevallen.'

Als je naar mensen kijkt, zou dat betekenen dat zwangere vrouwen ook meer behoefte hebben aan het gezelschap van moeders, zussen en tantes?
'Ja. Het is aantrekkelijk die conclusie te trekken op grond van de muizenstudies. Op dit moment weet ik niet wat de voorkeuren van zwangere vrouwen zijn, en kan ik dat dus nog niet zeggen. Maar dat is wel mijn grootste interesse op dit moment.'

Overgenomen uit Intermediair, 21 februari 2002

Cv Claus Wedekind
Claus Wedekind werd in 1966 in Stuttgart, Duitsland, geboren. Niettemin draagt hij de Zwitserse nationaliteit. Hij studeerde in Bern, waar hij in 1994 promoveerde. Vervolgens bleef hij als universitair docent in Bern, waarna hij aan het Swiss Federal Institute of Environmental Science and Technology en in Utah werkte. Sinds de lente van 2000 werkt hij aan de universiteit van Edinburgh, waar hij onderzoek doet aan onder andere lintwormen, roeipootkreeftjes, en malaria. Intussen zet hij samen met Zwitserse collega's zijn werk aan het MHC en lichaamsgeuren voort.
Wedekind is getrouwd en heeft twee kinderen. Hij houdt van kaasfondue en feesten, maar bovenal van zijn onderzoek. Naar eigen zeggen heeft hij een sterk ontwikkeld reukvermogen, en hebben geuren bij zijn partnerkeuze een grote rol gespeeld.
MHC-genen MHC staat voor Major Histocompatibility Complex, een complex van onmisbare genen in het immuunsysteem. Deze genen coderen voor eiwitten aan de buitenkant van een lichaamscel. Als een lichaamscel is geïnfecteerd, dan presenteren die eiwitten antigenen: lichaamsvreemde eiwitten afkomstig van een virus of bacterie die de lichaamscel heeft geïnfecteerd. Het immuunsysteem weet dan dat er iets mis is en roept een immuunrespons op tegen dat virus of die bacterie.
Het MHC bevat waarschijnlijk de meest variabele genen van het hele genoom. Mensen hebben zes tot zeven MHC-genen, en elk gen heeft zo'n veertig tot honderd varianten. Het is gunstig om veel verschillende immuungenen te hebben, omdat elk gen verschillende eiwitten maakt en daarmee verschillende ziekteverwekkers aan het immuunsysteem kan laten zien. Hoe meer variatie, hoe beter bestand tegen een grotere set ziekteverwekkers.
MHC-genen zijn ook belangrijk bij orgaantransplantaties: daarbij is het belangrijk dat de MHC-genen van donor en ontvanger overeenstemmen - iets wat helaas maar zelden het geval is.
Vruchtbare vrouwen ruiken beter
Vruchtbare vrouwen kunnen het beste ruiken, zo blijkt uit een studie door onderzoekers van het Monell Chemical Senses Center in Philadelphia. De studie, die in Nature Neuroscience van maart zal verschijnen, laat bovendien zien dat vruchtbare vrouwen door herhaald ruiken aan geurstoffen hun neus gevoeliger kunnen maken voor die stoffen. Met mannen, jonge meisjes, en vrouwen voorbij de menopauze is dit niet het geval.
De onderzoekers denken daarom dat vrouwelijke geslachtshormonen de reukzin gevoeliger kunnen maken. En dat biedt vele voordelen, zoals het herkennen van je eigen kinderen en partner, en de vaardigheid om gezond voedsel van gif of bedorven eten te kunnen onderscheiden, zo denken de onderzoekers.
Als vruchtbare vrouwen het beste ruiken, dan betekent dat ook dat ze beter dan mannen in staat zullen zijn de juiste partner in termen van lichaamsgeur en MHC-genen te kiezen.